Ospa wietrzna, nazywana również varicellą, to powszechne zakażenie wirusowe, które stanowi jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Wywoływana jest przez wirusa Varicella-Zoster Virus (VZV), identycznego z wirusem półpaśca. Zwykle wywołuje łagodne objawy i najczęściej jest kojarzona ze swędzącą pęcherzykowatą wysypką na skórze. Ospa wietrzna dotyczy przeważnie dzieci, które nie zostały zaszczepione, choć może również wystąpić u dorosłych, którzy nie przeszli jej w dzieciństwie lub nie zostali zaszczepieni. Szacuje się, że około 90-95% populacji jest zakażona wirusem ospy wietrznej i półpaśca, a w Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań.
Etiologia i drogi zakażenia wirusem ospy wietrznej
Ospa wietrzna to choroba o wysokiej zakaźności, wywoływana przez wirusa VZV (Varicella-Zoster Virus). Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową - drobnoustroje przenoszą się wraz z powietrzem nawet na kilkadziesiąt metrów, stąd nazwa „ospa wietrzna”. Wirus wnika do organizmu przez spojówki lub śluzówki górnych dróg oddechowych.
Zarazić się można także podczas bezpośredniego kontaktu z płynem z pęcherzy na ciele chorego, lub pośrednio przez kontakt z przedmiotami świeżo zanieczyszczonymi wydzieliną z pęcherzyków. Trzecią możliwą drogą zakażenia jest łożysko.
Okres wylęgania choroby, czyli czas, jaki upływa od chwili wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi od 10 do 21 dni, najczęściej około 14 dni, choć może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością.
Chora osoba zaraża już na 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki. Zdolność do zakażenia utrzymuje się przez około 7-10 dni, do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków i odpadnięcia strupków.
Najczęściej choroba dotyka dzieci w żłobkach, przedszkolach i szkołach, gdzie są duże skupiska oraz bliski kontakt pomiędzy ludźmi. Wirus bardzo łatwo przenosi się w przedszkolu i żłobku.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Natężenie oraz rodzaj występujących objawów ospy wietrznej może się różnić, w zależności od wieku, chorób współistniejących oraz odpowiedzi immunologicznej organizmu pacjenta. Zanim dojdzie do powstania zmian skórnych u osób z ospą, występują objawy poprzedzające, tzw. prodromalne. Określa się w ten sposób zwiastuny choroby, czyli ogólne złe samopoczucie, podwyższoną temperaturę ciała, spadek apetytu, zapalenie gardła, bóle głowy, brzucha i mięśniowe, a także nieżyt nosa. Dolegliwości te obserwuje się średnio na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki.
Charakterystyczna wysypka
Typowym objawem pojawiającym się w przebiegu ospy wietrznej jest wysypka. Zmiany skórne ulegają przekształceniu w czasie choroby. Na początkowym etapie wysypka ma postać rumieniowych plamek, grudek lub pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym lub mętnym płynem. Z czasem zmiany zasychają w strupki.
Wysypka pojawia się stopniowo i przechodzi od fazy plam do pęcherzyków, krost i krótko utrzymujących się blizn. Wszystkie objawy skórne mogą występować w tym samym czasie. Najczęściej zmiany skórne lokalizują się w obrębie skóry głowy i tułowia. Później pojawiają się też na innych częściach ciała. W rzadkich przypadkach wysypka obejmuje błonę śluzową jamy ustnej, oczy lub narządy płciowe. Wysypka zazwyczaj nie pojawia się na dłoniach i podeszwach stóp.
Wysypce towarzyszy silny świąd, który wywołuje odruch drapania. Po rozdrapaniu zmian może dojść do ich zakażenia bakteryjnego.
Przebieg ospy wietrznej u dzieci i dorosłych
Chociaż objawy ospy wietrznej u dzieci i dorosłych są takie same, to zasadniczą różnicą jest przebieg choroby. U maluchów i starszych dzieci (do około 12. roku życia) ma on zazwyczaj łagodny przebieg, trwający najczęściej 5-10 dni, o ile przebiega łagodnie i bez komplikacji. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych może trwać nieco dłużej. Wyjątkiem są noworodki, dzieci z niedoborami odporności, a także dzieci z chorobami skóry, przede wszystkim z atopowym zapaleniem skóry, u których przebieg ospy może być znacznie cięższy.
Wraz z wiekiem objawy zazwyczaj pojawiają się z większą intensywnością. U starszej młodzieży i dorosłych choroba może charakteryzować się znacznym nasileniem objawów. Wśród dorosłych z ospą częściej pojawia się wysoka gorączka, silny ból głowy, a dolegliwości te są mocniej nasilone. Również wysypka jest zwykle bardziej rozległa, a czas rekonwalescencji dłuższy.
Natomiast u osób z osłabioną odpornością przebieg choroby może być jeszcze bardziej agresywny - czasami konieczna bywa hospitalizacja. Szczególnie ciężką postać choroby obserwuje się u kobiet w ciąży. Zachorowanie na ospę w pierwszych tygodniach ciąży znacznie zwiększa ryzyko poronienia. Zakażenie może również zwiększać ryzyko poronienia i przenieść się na nienarodzone dziecko - stan znany jako „ospa wietrzna wrodzona”. Ospa w ciąży ma zwykle cięższy przebieg i stwarza ryzyko poważnych komplikacji dla rozwijającego się płodu. Ospa wietrzna u noworodka ma zazwyczaj ciężki przebieg i może prowadzić nawet do śmierci dziecka.
Co powoduje ospę wietrzną? | Program Dr. Binocs | Najlepsze filmy edukacyjne dla dzieci | Peekaboo Kidz
Diagnostyka i leczenie ospy wietrznej
Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się na badaniu podmiotowym (wywiadzie z pacjentem) i przedmiotowym (badaniu fizykalnym oraz obejrzeniu zmian skórnych). Badania dodatkowe zazwyczaj nie są konieczne. Z chwilą wystąpienia objawów należy zgłosić się do lekarza. W przypadku podejrzenia ospy wietrznej u dziecka należy zgłosić się do lekarza pediatry. Dorośli pacjenci powinni umówić się na wizytę do lekarza pierwszego kontaktu - internisty lub lekarza rodzinnego. W ciężkich przypadkach chory może zostać skierowany do specjalisty chorób zakaźnych.
Większość przypadków ospy wietrznej u dzieci ma łagodny przebieg i nie wymaga leczenia w warunkach szpitalnych, dlatego leczenie ma charakter objawowy.
Łagodzenie objawów
Wskazana jest codzienna kąpiel w letniej wodzie z dodatkiem siemienia lnianego, sody oczyszczonej lub nadmanganianu potasu, ponieważ przyniesie ona większą ulgę przy swędzeniu skóry. Po kąpieli należy delikatnie osuszyć skórę, bez nadmiernego pocierania. Można również stosować kompresy chłodzące.
W celu obniżenia temperatury ciała podaje się paracetamol, który łagodzi też dolegliwości bólowe. Nie zaleca się podawania ibuprofenu, aspiryny lub innych substancji z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych dzieciom i nastolatkom poniżej 18. roku życia.
Aby złagodzić świąd, można wprowadzić leki przeciwhistaminowe (doustne lub miejscowe, np. w postaci żelu). Należy pamiętać również o odpowiednim nawodnieniu organizmu i noszeniu przewiewnego ubrania. To, czego na swędzenie skóry w przebiegu ospy się nie zaleca, to pudry płynne, ponieważ przynoszą tylko chwilową ulgę, a mogą przyczynić się do rozwoju nadkażeń bakteryjnych.
Warto pamiętać o tym, że nie wolno rozdrapywać pęcherzy z płynem ani zdrapywać strupków. W przypadku pojawienia się choroby u małych dzieci, należy pamiętać o częstym myciu rąk i krótkim obcinaniu paznokci, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia pojawiających się pęcherzy.
Leczenie przeciwwirusowe
Ciężki przebieg choroby zdarza się rzadko. W przypadku leczenia dzieci narażonych na cięższy przebieg choroby, może być konieczne podanie leków przeciwwirusowych dostępnych na receptę. Wówczas należy zastosować je jak najszybciej po pojawieniu się pierwszych objawów ospy, gdyż wtedy ich skuteczność jest najlepsza. Natomiast dorosłym podaje się zwykle acyklowir. Jest to preparat, który hamuje replikację (namnażanie) wirusa, dlatego należy przyjąć go jak najszybciej, najlepiej od razu po wystąpieniu pierwszych objawów choroby.
W warunkach obniżonej odporności leki przeciwwirusowe mogą być podawane dożylnie w szpitalu. Chorzy, u których wystąpią powikłania oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego. W wybranych przypadkach stosowana jest swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała).
Powikłania po ospie wietrznej
Ospa wietrzna ma zazwyczaj łagodny przebieg, a powikłania rozwijają się u 2-6% chorujących. Najczęstszym powikłaniem ospy u dzieci są nadkażenia bakteryjne skóry. Mogą mieć różny przebieg - od łagodnego po ciężkie. W dużej mierze są wynikiem niewłaściwej pielęgnacji skóry w okresie choroby oraz drapania. Najczęściej za zakażenie zmian skórnych odpowiadają bakterie takie jak gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) i paciorkowce (m.in. Streptococcus pyogenes).
Po rozdrapaniu zmian mogą pozostać nieestetyczne blizny, przypominające wgłębienia w skórze, choć w większości przypadków drobne blizny, które uwidaczniają się po odpadnięciu strupków, z czasem same znikają.
Mimo iż przebieg ospy u dziecka jest najczęściej łagodny, a możliwe powikłania raczej rzadkie, to jeśli już wystąpią, mogą być bardzo poważne. Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania to: zapalenie płuc, ucha środkowego, mięśnia sercowego, opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, móżdżku (zespół ataksji móżdżkowej, objawiający się utratą równowagi i zaburzeniami chodu), a także rzadziej występujące: zespół Guillaina-Barrégo (porażenie mięśni po infekcji), aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego lub porażenie nerwów czaszkowych. Zdarza się również przejściowe zapalenie wątroby i zapalenie stawów. Część powikłań związanych z ospą wietrzną u dzieci ma charakter stały.
U noworodków i osób z niedoborami odporności choroba może mieć skutek śmiertelny. Powikłania związane z ospą występują częściej u młodzieży i osób dorosłych, u których sama choroba ma też cięższy przebieg.
Szczególnie niebezpieczna jest również ospa w ciąży, zwłaszcza w I oraz II trymestrze. Może doprowadzić do uszkodzeń płodu takich jak wady kończyn, oczu, mózgu (tzw. zespół ospy wrodzonej), objawy neurologiczne (małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego), wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę, zapalenie siatkówki), bliznowate zmiany skórne, niedorozwój kończyn lub do jego obumarcia. Zakażenie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu. Świadome zarażanie dziecka ospą od innych chorujących dzieci oznacza narażenie go na ryzyko powikłań i nigdy nie powinno mieć miejsca.
Ospa wietrzna a półpasiec - reaktywacja wirusa VZV
Kiedy układ immunologiczny zwalczy chorobę, organizm wytwarza trwałą odporność na wirusa, który jednak pozostaje w organizmie w stanie uśpienia. Wirus VZV po zakażeniu ukrywa się najczęściej w zwojach nerwowych rdzenia kręgowego lub nerwów czaszkowych w postaci utajonej, tzw. zakażenia latentnego. Jego reaktywacja może nastąpić nawet po wielu latach. Oznacza to, że jeśli dojdzie do silnego osłabienia funkcjonowania układu odpornościowego, np. pod wpływem pewnych bodźców, wirus może znów się aktywować, co prowadzi do rozwoju choroby, nazywanej półpaścem.
Półpasiec może wystąpić u każdego, kto przechorował w przeszłości ospę wietrzną. Objawia się występowaniem bolesnych pęcherzyków w obrębie obszaru skóry unerwionego przez jeden nerw rdzeniowy, tzw. dermatom. Pęcherzyki często układają się liniowo między żebrami, zazwyczaj po jednej stronie ciała - stąd nazwa „pół-pasiec”. Przed pojawieniem się pęcherzyków może występować ból, pieczenie oraz swędzenie skóry w obrębie dermatomu.
Wirus VZV reaktywuje się pod postacią półpaśca zazwyczaj raz w ciągu życia, choć u pacjentów w grupie ryzyka (m.in. z zaburzeniami odporności, po przeszczepieniu narządów, z chorobami nowotworowymi i w trakcie leczenia nowotworów) mogą zdarzyć się nawrotowe półpaśce w obrębie różnych nerwów, również unerwiających oko i ucho. Tzw. półpasiec oczny lub uszny może prowadzić do upośledzenia odpowiednio wzroku i słuchu. W przypadku powikłań półpaśca może dojść do rozwoju tzw. neuralgii popółpaścowej, czyli przewlekłego bólu w obrębie zajętego nerwu przez VZV.
Co ciekawe, kontakt z chorym na półpaśca nie spowoduje rozwoju tej choroby, lecz może skutkować pojawieniem się właśnie ospy wietrznej.
Zapobieganie ospie wietrznej - szczepienia ochronne
Ospa wietrzna to choroba, której można zapobiegać właściwie jedynie przez stosowanie szczepień ochronnych. Mimo iż szczepienia nie dają 100% gwarancji, że do zachorowania nie dojdzie, to jest ono bardzo mało prawdopodobne. Nawet jeśli choroba się rozwinie, jej przebieg jest wówczas znacznie łagodniejszy, z dużo mniejszym ryzykiem powikłań.
Szczepienie na ospę zalecane jest wszystkim osobom, które jeszcze nie miały styczności z tą chorobą i nie były szczepione. Można je wykonać u zdrowych dzieci od 9. miesiąca życia, jednak zaleca się szczepić dzieci od 13. miesiąca życia. Należy podać dwie dawki szczepionki w odstębie nie krótszym niż 6 tygodni (optymalnie 3 miesiące).
W Polsce szczepienie na ospę jest szczepieniem zalecanym, lecz nie obowiązkowym dla ogółu populacji. Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest jednak obowiązkowe dla osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie (dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności, o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, oraz dzieci do ukończenia 12. roku życia z otoczenia tych osób określonych).
Wykonanie szczepienia ma sens nawet wtedy, gdy dojdzie już do kontaktu z osobą chorą na ospę. Jeśli szczepienie odbędzie się w ciągu 72 godzin, może nie dojść do rozwoju choroby lub jej przebieg może zostać złagodzony. Prowadzona jest również profilaktyka poekspozycyjna, która dotyczy głównie noworodków matek chorujących na 5 dni przed i 2 dni po porodzie. Polega ona na podaniu gotowych przeciwciał, tzw. immunoglobulin.
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest szczepionką żywą, osłabioną (atenuowany szczep wirusa) i cechuje się dużą skutecznością. Osłabiony wirus w składzie szczepionki nie przenosi się na osoby z bliskiego otoczenia.
Dodatkowo, na profilaktykę składa się izolacja osoby chorej. Chorzy na ospę powinni być separowani od reszty domowników, zwłaszcza jeśli wśród nich są osoby z grupy podwyższonego ryzyka lub takie, które do tej pory nie chorowały na ospę. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały.