Wstąpienie do Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) jest aktem godnym pochwały, szczególnie dla osób niepełnoletnich, które chcą angażować się w życie lokalnej społeczności i rozwijać swoje pasje. Jednakże, udział nieletnich członków OSP w różnego rodzaju działaniach jest ściśle regulowany przez przepisy prawa, a ich nieprzestrzeganie może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych dla dowódców i władz jednostki.
Wstąpienie do OSP i kategorie członkostwa
Dla osób niepełnoletnich, które chcą wstąpić do Ochotniczej Straży Pożarnej, wymagany jest podpis opiekuna w deklaracji. Ogólnie przyjmuje się, że kategoria wiekowa dla członka zwyczajnego OSP zaczyna się od 12 lat, choć nie istnieje nigdzie taki zapis, a górnej granicy wieku nie ma, czyli członkostwo może trwać do śmierci.
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP)
Jeśli osoba ma 16 lat, zazwyczaj wstępuje do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP). Członkiem MDP jest się do lat 18. Jako członek MDP, osoba jest częścią OSP, ale nie jest członkiem czynnym w rozumieniu pełnej zdolności do udziału w akcjach ratowniczych. Niektóre OSP mogą jednak przyjmować 16-latków bezpośrednio do drużyn seniorskich, co jest kwestią statutu konkretnej OSP.
Prawa wyborcze i funkcje we władzach OSP
Członek zwyczajny, który ukończy 16 rok życia, zyskuje bierne i czynne prawo wyborcze do władz OSP. Oznacza to, że może brać udział w głosowaniu, a nawet kandydować do władz, z małą uwagą, że w zarządzie OSP czy komisji rewizyjnej większość musi być pełnoletnia. Kandydować do władz można jak najbardziej, ale nie można zajmować pewnych funkcji, m.in. prezesa, wiceprezesa, naczelnika oraz skarbnika. Jest to związane z brakiem pełnej zdolności do czynności prawnych, która jest wymagana przy podpisywaniu umów czy dokumentów finansowych.
Rola Statutu OSP
Kwestia definicji członkostwa (np. "czynny" czy "zwyczajny"), wieku członków oraz możliwości kandydowania do władz OSP jest przede wszystkim sprawą statutu konkretnej jednostki OSP, a nie jakichś nadrzędnych przepisów ogólnych. Statut OSP nie musi być kopią wzorcowego, a jeśli statut nie określa tych spraw, pozostaje zastosowanie ustawy o stowarzyszeniach. Ważne jest, że statutem OSP jest ten zarejestrowany w sądzie dla konkretnego stowarzyszenia, a nie ten prezentowany na stronach Związku OSP.
Udział w zawodach i zabezpieczanie imprez masowych
Zawody pożarnicze
Niepełnoletni członkowie OSP mogą uczestniczyć w zawodach pożarniczych, jednak nie na wszystkich stanowiskach. Startować w zawodach można, ale nie jako dowódca i nie jako mechanik. Warto zauważyć, że według niektórych regulaminów, mając 16 lat, nie można już startować w zawodach wg regulaminu MDP, a powinno się wstąpić do drużyny potocznie nazywanej "seniorami".
Zabezpieczanie imprez masowych: aspekty prawne
Zabezpieczanie imprez masowych to kwestia, w którą OSP nie powinno wchodzić, ponieważ nie jest to ich celem statutowym. Choć w praktyce strażacy często podejmują się takich zadań, aby zarobić bądź się pokazać, wiąże się to z ryzykiem. Z tego powodu prezes lub naczelnik preferuje wzięcie do tego zadania osób pełnoletnich, które odpowiadają same za siebie, najlepiej jeśli są to wybrani członkowie JOT, gdzie najłatwiej o dyscyplinę. Pełnoletnie osoby muszą odpowiadać same za siebie. Choć zdarza się, że niepełnoletni pomagają w remizie, przy naprawach samochodów czy zabezpieczaniu imprez, należy pamiętać, że takie działanie nie jest zgodne z przepisami.
Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych
Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest ściśle ograniczony wiekowo i kwalifikacyjnie.
Wymogi wiekowe i kwalifikacyjne
Zgodnie z przepisami ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat. Muszą oni posiadać aktualne badania lekarskie dopuszczające do takich działań oraz odbyć szkolenie pożarnicze. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) stoi na stanowisku, że obecnie obowiązujące regulacje dotyczące wieku strażaków ochotników są właściwe, mimo propozycji podniesienia górnego limitu wieku do 70 lat dla kierowców i dowódców akcji.
Kandydat na strażaka ratownika OSP
Kandydatem na strażaka ratownika OSP może być:
- Strażak OSP, który ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat, i który jest uczestnikiem szkolenia podstawowego przygotowującego do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
- Strażak OSP w wieku od 16 do 18 lat, który za zgodą jednego z rodziców, opiekunów prawnych albo opiekunów faktycznych jest uczestnikiem szkolenia podstawowego przygotowującego do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, z uwzględnieniem przepisów Kodeksu pracy.
Odpowiedzialność dowódcy i jednostki
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, osoba niepełnoletnia nie ma prawa uczestniczyć w akcjach ratowniczych. Żaden dowódca, czy to dowódca z jednostki OSP, czy jednostki będącej w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), a już nie mówiąc o Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej (JRG) PSP, nie powinien tolerować obecności osoby niepełnoletniej podczas działań. Stwierdzenie takiego faktu powinno skutkować odesłaniem nie tylko niepełnoletniego, ale także całej jednostki, z którą przyjechał, ponieważ dowódca, który by go wziął, wykazałby się niekompetencją. Nie ma tu wytłumaczenia, że "nie było komu wyjechać".
Obecność osoby niepełnoletniej na akcji naraża dowódcę na poważne nieprzyjemności. Nawet jeśli nie dojdzie do nieszczęścia, PSP może narobić ogromnych problemów dowódcy OSP za samo zabranie młodzika na akcję.
Konsekwencje prawne nieuprawnionego udziału
Odpowiedzialność dowódcy i władz OSP
W przypadku, gdy niepełnoletni ulegnie wypadkowi podczas działań, dowódca i naczelnik jednostki narażają się na odpowiedzialność karną. W przypadku trwałego kalectwa, mogliby być zobowiązani do wypłacania poszkodowanemu dożywotniej renty. Jeśli osobie niepełnoletniej spadnie choć włos z głowy, prezes lub naczelnik (zależy, kto tam odpowiada) ma poważne kłopoty prawne. Za jakiekolwiek wypadki przy zabraniu młodocianego, tak samo jak osób nieprzeszkolonych i nieprzebadanych, odpowiedzialność ponosi najpierw dowódca akcji, potem naczelnik danej OSP, a na końcu komendant gminny danej OSP. Przy nieposiadaniu odpowiedniego wieku, uprawnień i badań, w razie wypadku te osoby mają poważne do czynienia z prokuratorem.
Odpowiedzialność prawna młodzieży
Ryzyko wypadków i ich skutki
Przykładowa sytuacja, gdzie niepełnoletni uczestniczy w obstawie imprezy i doznaje obrażeń, jasno pokazuje ryzyko. Nieważne, kto komu ufa i kto jest "spoko", chodzi o problemy prawne. Nigdy strażak wykonujący czynności związane z obstawą imprezy nie jest w 100% bezpieczny. Na miejscu zdarzenia jest wystarczająco dużo rzeczy do ogarnięcia, po co robić sobie dodatkowy kłopot i zabierać ze sobą dzieci. Problem powinien być rozwiązany jeszcze przed wyjazdem z garażu.
Poświadczenie nieprawdy w dokumentach
Należy również pamiętać o potencjalnej odpowiedzialności karnej związanej z poświadczaniem nieprawdy w dokumentach. Jeśli dowódca wpisze niepełnoletniego w karcie zdarzenia (oddawanej dla PSP) lub w karcie do ekwiwalentu dla gminy, może to zostać zakwalifikowane jako czyn z art. 271 Kodeksu karnego. Artykuł ten przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 dla funkcjonariusza publicznego lub innej osoby uprawnionej do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności, natomiast w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, kara pozbawienia wolności wynosi od 6 miesięcy do lat 8.
Status "Strażaka Ratownika OSP" a uprawnienia
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła istotne zmiany, precyzując status "strażaka ratownika OSP" i związane z nim uprawnienia.
Definicja i wymagania
W myśl art. 1 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków ochotniczych straży pożarnych, zwanych dalej „strażakami OSP”. Członek OSP może nazywać się strażakiem ratownikiem OSP dopiero, gdy spełni wymagania określone w art. 8 ustawy, czyli:
- ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat (z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1a, dopuszczającym pełnienie funkcji kierowcy i udział w działaniach przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu 65 lat, pod warunkiem aktualnych badań),
- posiada aktualne ubezpieczenie,
- posiada aktualne badania lekarskie dopuszczające do działań ratowniczych,
- odbył szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy oraz szkolenie podstawowe.
Ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach
Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje ekwiwalent pieniężny, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia. Prawo do ekwiwalentu przysługuje tylko "strażakowi ratownikowi OSP" i nie przysługuje za szkolenia z zakresu BHP oraz szkolenie podstawowe. Dodatkowo, w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych prawo do ekwiwalentu zostało ograniczone o działania o charakterze prewencyjnym, co jest niczym nieuzasadnione i już obecnie powoduje problemy.Kwestie ekwiwalentu za działania prowadzone przed 1 stycznia 2022 r. również budzą wątpliwości prawne z uwagi na brak jasnych przepisów przejściowych w nowej ustawie.
Zwolnienie z pracy dla strażaka ratownika
Zgodnie z art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku. W związku z tym, zwolnienie od świadczenia pracy przysługuje jedynie strażakowi ratownikowi OSP, a nie osobie, która ubiega się o ten status (np. podczas szkolenia z zakresu BHP lub szkolenia podstawowego). W przypadku kolizji z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1996 r., zastosowanie mają przepisy ustawy o OSP jako aktu wyższego rzędu.
Wyzwania interpretacyjne ustawy o OSP
Problemy z interpretacją przepisów ustawy o ochotniczych strażach pożarnych są konsekwencją bardzo złego przygotowania projektu ustawy. Istnieją wątpliwości, czy OSP może prowadzić działalność wykraczającą poza wymienione pozycje. Ściśle interpretując zapisy ustawy, aby być uznanym za strażaka ratownika OSP, trzeba mieć już odpowiednie badanie lekarskie, a skierowanie na badanie mógłby dostać tylko strażak ratownik OSP lub kandydat na strażaka ratownika OSP (w wieku 16-18 lat). Tym samym zamyka się drogę do zostania strażakiem ratownikiem wszystkim strażakom OSP, którzy nie spełniają tych początkowych warunków. Podobnie ma się rzecz z ubezpieczeniem. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) powinien mieć uprawnienie, by wydawać skierowania na badania lekarskie szerszemu gronu członków OSP (tym, którzy są, byli lub chcą być strażakami ratownikami OSP).
Dodatkowe regulacje
Kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi
Zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym dla członka OSP wydaje starosta. Dodatkowo, osoba kierująca pojazdami OSP, aby uzyskać to zezwolenie, zgodnie z art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, musi przedstawić zaświadczenie wydane przez podmiot, którym - zgodnie z nowelizacją ustawy o OSP - jest gmina. Wcześniejsze przepisy były niejasne po uchyleniu art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Wiek a pełnienie funkcji kierowcy
Dopuszcza się pełnienie funkcji kierowcy przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu przez nich 65 lat pod warunkiem posiadania aktualnych badań lekarskich dopuszczających do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych. Strażacy ratownicy OSP, o których mowa w tym przepisie, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych.
Kwestia świadczeń ratowniczych i weryfikacji oświadczeń
W postępowaniu dotyczącym przyznania strażakowi OSP świadczenia ratowniczego, komendant powiatowy (miejski) PSP zatwierdza zweryfikowane przez wójta oświadczenia świadków. Organ może odmówić potwierdzenia, jeśli uzna, że oświadczenia świadków lub przekazane dodatkowe dokumenty nie są obiektywne lub w nienależyty sposób potwierdzają fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Przepisy milczą co do konsekwencji odmowy potwierdzenia oświadczeń, nie ma wskazanego żadnego trybu odwoławczego, co prowadzi do problemów prawnych.