Nowe Miasto nad Pilicą: Historia i Atrakcje

Nowe Miasto nad Pilicą, malowniczo położone na lewym brzegu rzeki Pilicy, to prawdziwa perełka regionu, idealna na weekendowy wypad lub dłuższą podróż. Ta urokliwa miejscowość w sercu Doliny Pilicy przyciąga różnorodnością atrakcji, łącząc historyczny charakter z dziką przyrodą. Jej położenie nad rzeką Pilicą zapewnia zarówno piękne krajobrazy, jak i bogate możliwości aktywnego wypoczynku. Zapraszamy do odkrywania lokalnych uroków i poszerzania wiedzy o regionie.

Historia Nowego Miasta nad Pilicą

Początki i rozwój miasta

Początki Nowego Miasta nad Pilicą sięgają wczesnego osadnictwa, o czym świadczą znaleziska archeologiczne sięgające paleolitu i mezolitu. Miejscowość wyrosła ze wsi targowej o nazwie Pobiedna, a także z części gruntów wsi Góra (obecnie ulica o tej samej nazwie). Znaleziono tu również wiele pozostałości osad neolitycznych i kości mamuta włochatego, co dowodzi, iż był to teren dogodny dla rozwoju osadnictwa.

Przywilej lokacyjny dla Nowego Miasta nad Pilicą wydany został przez Siemowita IV w dniu 27 grudnia 1400 roku. Pobiedna była wtedy dziedziczną wsią długoletniego cześnika rawskiego - Prędoty. Leżąc przy ważnych szlakach handlowych łączących Toruń ze Lwowem i Warszawę z Krakowem, pełniło rolę punktu etapowego dla kupców. Będąc własnością dość zamożnej szlachty herbu Rawicz, która przyjęła nazwisko Nowomiejskich jeszcze w XVI wieku, miasto uchodziło za znaczne.

Okres burzliwych wydarzeń

W pierwszej połowie XVII wieku część Nowego Miasta znalazła się w posiadaniu miecznika koronnego Jana Zebrzydowskiego. Wiek ten obfitujący w burzliwe wydarzenia związane z potopem szwedzkim czy rokoszem Lubomirskiego pociągnął za sobą poważne zniszczenia ziemi rawskiej, w której leżało Nowe Miasto. Wiek XVIII również dotknął Rawskie w związku z wojną północną i konfederacją barską. Na tle tych burzliwych wydarzeń zachodziły zmiany w samym mieście.

Rozkwit i budowa klasztoru

Pod koniec wieku XVII współwłaścicielem Nowego Miasta został Aleksander Lipski, a następnie jego zięć Franciszek Granowski. Obydwaj sporo zdziałali dla odbudowy miasta. Franciszek rozpoczął budowę rezydencji - pałacu, który ukończył jego syn Kazimierz. Kazimierz Granowski wykupił te części miasta, które dzierżawili inni współwłaściciele. Ów doskonały żołnierz, a następnie wojewoda rawski, przyczynił się do budowy kościoła i klasztoru O.O. Kapucynów, który rozpoczęto budować w latach 60-tych XVIII wieku. Wzniesiono też drewniany most na rzece Pilicy i dbano o planowy rozwój miasta.

W drugiej połowie XVIII wieku dobra nowomiejskie przeszły w ręce Ignacego Świdzińskiego, a w 1795 roku przejęła je rodzina Małachowskich. Pod koniec XVIII wieku w mieście było ponad 100 domów, a ludności około 900 osób, w znacznej części Żydów. Był to wówczas dość znaczny ośrodek handlu i produkcji rzemieślniczej. Miasto było znane szczególnie ze ściągającego kupców nawet z odległych stron jarmarku na św. Marcina.

Trudny wiek XIX i utrata praw miejskich

Wiek XIX przyniósł niezwykle trudną sytuację dla Nowego Miasta. Dziedzic Małachowski ograniczał się jedynie do ściągania z miasta należnych mu powinności, nie inwestując zupełnie w jego rozwój. W lustracji adiunkta dozorcy obwodu rawskiego z 1828 roku znalazł się dokument postulujący zmianę tej sytuacji. Wśród licznych projektów zrealizowano jedynie odbudowę jatek, zakupiono narzędzia przeciwpożarowe oraz założono szkółkę topolową. Stosunki mieszczan z dziedzicem Nowego Miasta były napięte, zwłaszcza na początku drugiej połowy XIX wieku. W tym czasie w mieście działały warsztaty sukiennicze i garbarnie. W 1857 roku w Nowym Mieście zamieszkiwało 2887 osób, w tym 1127 Polaków, 1759 Żydów i 1 Niemiec. W wyniku reformy administracyjnej z 1870 roku Nowe Miasto nad Pilicą utraciło prawa miejskie.

Uzdrowisko doktora Bielińskiego

Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Nowego Miasta nad Pilicą było otwarcie w 1873 roku (inne źródło podaje 1874 rok) Zakładu Przyrodoleczniczego doktora Jana Bielińskiego. Było to drugie na ziemiach polskich (po Nałęczowie) uzdrowisko oparte na podstawach naukowych, leczące szeroki zakres schorzeń. Jan Bieliński kierował swoim uzdrowiskiem przez czterdzieści dwa lata, aż do czasu zarekwirowania go przez armię niemiecką na początku I wojny światowej w 1915 roku. Zakład został zburzony i nigdy go nie odbudowano. Przy jego budowie korzystał z zasad stworzonych przez bawarskiego księdza Sebastiana Kneippa, propagatora higieny i hydroterapii.

Do Nowego Miasta kursował codziennie omnibus konny, dowożąc kuracjuszy i gości. Leczyli się tu chorzy na różne dolegliwości powstałe na tle nerwowym, a także rekonwalescenci po zatruciach oraz cierpiący na choroby przewodu pokarmowego i moczowego. Stosowano kąpiele ciepłe aromatyczne, parowe, słone, igliwowe. Doktor Bieliński zalecał również kąpiele w Pilicy, w której woda była mocno żelazista i wyjątkowo bystra. W specjalnie urządzonym budynku lekarz specjalista prowadził gimnastykę. Do zabiegów wykorzystywano też elektryczność, stosując maszyny galwaniczne. Ważną leczniczą rolę spełniały masaże. W zakładzie obowiązywała specjalna dieta, sprowadzano wody mineralne z najlepszych zdrojów, a także polecano picie wody prosto z dostępnych źródeł.

Znani goście uzdrowiska

Wśród sławnych ludzi, którzy odwiedzali uzdrowisko w XIX i na początku XX wieku, znaleźli się m.in.:

• Eliza Orzeszkowa (o jej bytności wiemy najwięcej, przybyła w czerwcu 1876 roku na trzy miesiące, ponownie w czerwcu 1877 roku. Podczas jej pobytu powstała wspólna powieść z Wilhelminą Kościałkowską "Złota hrabianka. Opowiadanie lekarza")
• Henryk Sienkiewicz
• Maria Rodziewiczówna
• Narcyza Żmichowska
• Michał Andriolli
• Józef Chełmoński
• Ignacy Paderewski (koncertował tu w latach 80. i 90. XIX wieku)

Doktor Bieliński przywiązywał wagę do psychicznego stanu pacjentów. Organizował w uzdrowisku koncerty, popierał amatorskie teatrzyki i wszystko, co mogło pozytywnie wpłynąć na samopoczucie kuracjuszy. "Kłosy" z 1876 roku opisywały kurację: "Są tu wszelkie przyrządy kąpieli wodnych, parowych, suchych, żywicznych (…). Niektórzy mają przepisaną gimnastykę i kąpiele w Pilicy, do której dogodna, wysadzana drzewami droga prowadzi". W 1876 roku zorganizowano odczyt pani Marrené o George Sand, a 13 sierpnia Eliza Orzeszkowa wygłosiła odczyt "O postępie", będący "wiązanką pięknych, postępowych poglądów myślicielki, ubrana strojnym, poetycznym słowem powieściopisarki."

Okres przedwojenny i lata wojny

W czasie wydarzeń rewolucji 1905-1907 w Nowym Mieście, w grudniu 1905 roku, miała miejsce manifestacja o charakterze patriotyczno-religijnym, mieszkańców miasta i okolicznych wsi. Doszło do aresztowań za działalność antyrosyjską. W czasie I wojny światowej, w październiku 1914 roku, doszło do zaciętej bitwy na froncie wzdłuż linii Nowe Miasto - Rawa - Jeżów. Nowe Miasto zostało wówczas ostrzelane przez artylerię niemiecką, a dalsze lata wojny pociągnęły za sobą znaczne zniszczenia. Po wojnie uruchomiono fabrykę sukna, choć Nowe Miasto nie odgrywało już większej roli jako ośrodek handlowy. Funkcjonowała kolej wąskotorowa Warszawa - Nowe Miasto, a sieć dróg obejmowała utwardzone nawierzchnie łączące Grójec, Nowe Miasto i Końskie, Rawę i Nowe Miasto. Przed 1921 rokiem w Nowym Mieście zamieszkiwało 3761 osób, a 10 lat później 3877. W dniu 8 września 1939 roku I Dywizja Pancerna zajęła Nowe Miasto. Rozpoczął działalność Związek Odwetu, a gdy powstało AK - Nowe Miasto było rejonem jej działalności w obwodzie rawskim. Na terenie miasta istniało getto, z którego wywieziono do miejsc zagłady ponad 2 tysiące Żydów. Miasto zostało wyzwolone w dniu 16 stycznia 1945 roku.

Okres powojenny i współczesność

Po wyzwoleniu miasta nastąpił trudny okres organizowania administracji państwowej. Organizowano posterunek Milicji oraz Gminną Spółdzielnię "SCh". Grupa działaczy czyniła starania o uzyskanie zezwolenia na otwarcie Liceum Ogólnokształcącego w pałacu Granowskich. Przebudowany spichlerz dworski miał posłużyć za internat. Miasteczko zniszczone w 50% przez wojnę, a następnie przez huragan w 1958 roku, nie posiadające żadnego przemysłu, znajdowało się w trudnej sytuacji. Dzięki inicjatywie nielicznych jednostek i częściowej reformie gospodarczej udało się wybudować: osiedla mieszkaniowe, szpital, hydrofornię, kino miejskie, gmach liceum, dwie szkoły podstawowe i przedszkole, targowicę, masarnię, piekarnię, dom towarowy, pawilony spożywcze, dworzec PKS, przychodnię rejonową, osiedla domków jednorodzinnych. Zwodociągowano i skanalizowano miasto, wymieniono oświetlenie ulic, wyasfaltowano znaczną część ulic, zbudowano stadion sportowy.

W 1953 roku powstała jednostka wojskowa, dzięki której powstało osiedle mieszkaniowe dla rodzin wojskowych, klub oficerski, z którego mogą korzystać mieszkańcy miasta, zaplecze handlowe, żłobek i przedszkole. Zatrudnienie otrzymało wielu mieszkańców miasta. Powstały dwa zakłady produkcyjne: Filia Zakładów Radiowych Kasprzaka w Warszawie, zatrudniająca 60 osób, głównie kobiet, oraz Filia Fabryki Obrabiarek "Mechanicy" w Pruszkowie, zatrudniająca około 100 mężczyzn. Po przemianach 1989 roku ojcowie miasta i gminy przystąpili do modernizacji oświetlenia ulic, budowy biologicznej oczyszczalni ścieków, wodociągowania wsi, uzbrajania terenu pod budowę nowych osiedli domków jednorodzinnych oraz budowy nowoczesnej stacji wodociągowej. Nowe Miasto nad Pilicą liczy obecnie około 5 tysięcy mieszkańców.

Atrakcje Nowego Miasta nad Pilicą i okolic

Nowe Miasto nad Pilicą to doskonałe miejsce na eksplorację zabytków oraz korzystanie z licznych form aktywnego wypoczynku na łonie natury. Niezależnie od preferencji, każdy znajdzie tu coś dla siebie.

Zabytki i dziedzictwo historyczne

Nowe Miasto nad Pilicą kryje w sobie wiele cennych zabytków, świadczących o bogatej historii regionu. Każdy z nich oferuje fascynujący wgląd w przeszłość i kontekst kulturowy. Podczas spaceru po mieście mogą Państwo odkrywać miejsca, które przetrwały wieki, a każdy zabytek to świadectwo minionych epok, które tylko czeka, by je odkryć. To sprawia, że Nowe Miasto nad Pilicą jest niezwykle atrakcyjne dla miłośników historii.

Muzeum Regionalne

Muzeum Regionalne w Nowym Mieście nad Pilicą powstało w 1960 roku, w 560. rocznicę nadania tej miejscowości praw miejskich. Znajdziemy tam ponad tysiąc eksponatów z dziedziny archeologii, geologii, etnografii, historii i numizmatyki. W muzeum są też prawdziwe perełki, jak na przykład Biblia Marcina Lutra z XVII wieku czy wydanie "Kazań" Piotra Skargi z 1618 roku. Zdjęcia i ryciny przybliżą wygląd i funkcję dawnego zakładu leczniczego. Ekspozycje prezentują lokalną historię, w tym narzędzia z epoki neolitu i brązu.

Muzeum Regionalne czynne jest od poniedziałku do piątku w godzinach 7:30-15:30.

Zespół Pałacowo-Parkowy

Wiele ciekawych rzeczy można zobaczyć także poza muzeum, na przykład Zespół Pałacowo-Parkowy z XVII wieku, dawna rezydencja rodziny Granowskich, Małachowskich, Tyszkiewiczów. Obecnie jest to własność miasta z nie do końca uregulowaną sprawą majątkową. Początek budowy pałacu datowany jest przed rokiem 1735 i przypisywany inicjatywie Franciszka Hieronima Granowskiego, a jego koniec na rok 1756, przypisywany synowi Franciszka - Kazimierzowi Granowskiemu. Ważnym właścicielem dla pałacu był też Jan Nepomucen, który w drugiej dekadzie XIX wieku przeprowadził jego modernizację. Zmieniono wtedy stolarkę okienną z późnobarokowej na klasycystyczną oraz ozdobiono salon pierwszego piętra podziałami sztukatorskimi i supraportami. Następne znaczne przebudowy miały miejsce w okresie międzywojennym, kiedy to wymieniono więźbę dachową po zniszczeniach I wojny światowej, obniżając sylwetkę dachu. W 1930 roku zlikwidowano zakryty podjazd przed frontem, wsparty na kolumnach, dźwigających taras pierwszego piętra, zastępując go balkonem. Po zakończeniu II wojny światowej pałac do 1965 roku był wykorzystywany przez liceum ogólnokształcące, a spichrz pełnił funkcję internatu.

Pałac murowany z cegły i otynkowany, posadowiony na planie wydłużonego prostokąta, podpiwniczony, piętrowy, z trzema ryzalitami. Całość została skomponowana w duchu późnego baroku.

Możemy podziwiać park o charakterze tarasowym, w dużej części założony na zboczu doliny rzeki Pilicy, z aleją kasztanową, którą zapewne przechadzała się Eliza Orzeszkowa, bowiem drzewa mają prawie dwieście lat. Oś widokowa przedłużona jest mostem na rzece oraz drogą do Odrzywołu i obsadzona szpalerami drzew. Obiekt jest dostępny z zewnątrz.

Klasztor i Kościół O.O. Kapucynów

Klasztor i kościół kapucynów znajdują się w samym środku miasta. Budynki pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Na przełomie XIX i XX wieku w klasztorze przebywał błogosławiony Honorat Koźmiński. Zanim trafił do klasztoru, studiował architekturę na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, przeżył w młodości kryzys wiary, był więźniem Cytadeli, skazany za działalność konspiracyjną. Po nawróceniu wstąpił do zgromadzenia Ojców Kapucynów.

Po upadku powstania styczniowego zaborca skasował zakony, ograniczając ich ilość. Ojciec Honorat powołał wiele zgromadzeń i zakonów bezhabitowych, które zajmowały się pomocą w zachowaniu wiary i walką ze zniewoleniem ojczyzny. Zaborca zabronił Koźmińskiemu wygłaszania kazań. Mógł tylko spowiadać i to właśnie z konfesjonału głosił swoje słowo. Członkowie założonych przez niego zgromadzeń pomagali najbardziej potrzebującym. Pomnik Honorata Koźmińskiego ujrzymy na głównym placu miasta. W kościele zaś znajdują się relikwie błogosławionego i konfesjonał. Duże wrażenie robi ambona.

Kościół pw. Opieki Matki Bożej Bolesnej i "Ścieżka Hiszpańska"

Kościół pw. Opieki Matki Bożej Bolesnej góruje nad miastem i obok niego schodziło się tak zwaną ścieżką hiszpańską do zakładu leczniczego nad Pilicą. Wieść gminna niesie, że do Zakładu doktora Bielińskiego przyjechali Hiszpanie cierpiący na depresję, chandrę czy jakieś nerwice. Doktor Bieliński zalecił im usypanie ścieżki łączącej dolną część miasta, w której usytuowany był zakład, z górną w miejscu przy kościele parafialnym. Wozili taczkami ziemię przez kilka/kilkanaście tygodni i podobno w trakcie ciężkiej pracy ich stan zdrowia psychicznego się polepszył. Według ustnych przekazów od tamtego czasu ścieżka ta nosi nazwę Hiszpanki. Zakończona jest przy kościele schodkami.

Można także zwiedzić Kościół parafialny pw. Matki Bożej Ostrobramskiej oraz Kościół parafialny pw. św. Kazimierza ze względu na ich wartość architektoniczną.

Tężnia solankowa

W 2019 roku w Nowym Mieście nad Pilicą wybudowano tężnię solankową, która jest chętnie odwiedzana przez nowomieszczan oraz przyjezdnych, oferując relaks i walory zdrowotne.

Aktywny wypoczynek w Dolinie Pilicy

Nowe Miasto nad Pilicą to idealna baza do aktywnego odkrywania regionu Doliny Pilicy. To doskonały punkt wypadowy dla miłośników ruchu i kontaktu z naturą.

Szlaki kajakowe i rzeka Pilica

Rzeka Pilica zaprasza na liczne szlaki kajakowe, gwarantujące niezapomnianą przygodę na wodzie. Kajakarstwo jest popularną aktywnością na rzece. To doskonały sposób na podziwianie malowniczych krajobrazów Doliny Pilicy z zupełnie nowej perspektywy. Czystość wody i bujna roślinność wokół sprawiają, że spływy kajakowe są niezwykle relaksujące. Nowe Miasto nad Pilicą jest świetnym punktem startowym lub wygodnym etapem na dłuższych trasach kajakowych, gwarantując niezapomniane widoki. Szlaki prowadzą przez dzikie zakątki i urokliwe wioski, zapewniając różnorodność wrażeń.

Rzeka Pilica jest centralnym punktem atrakcji przyrodniczych regionu. Można skorzystać z Przeprawy promowej Myślakowice-Kolonia na Pilicy, jednego z najstarszych ręcznie obsługiwanych promów w Polsce. Zaleca się zadzwonić wcześniej, aby potwierdzić działanie, zwłaszcza przy niskim stanie wody. W okolicy znajduje się również Most Barbara - Najdłuższy drewniany most w Polsce nad Pilicą w Gostomii, znacząca konstrukcja do przeprawy przez rzekę.

Trasy rowerowe i spacerowe

W okolicach Nowego Miasta nad Pilicą czekają liczne trasy rowerowe i spacerowe, prowadzące przez malownicze lasy, rozległe pola oraz wzdłuż rzeki Pilicy, oferując niezapomniane widoki. Gmina słynie z pięknych tras idealnych do jazdy na rowerze lub pieszych wędrówek, z 26,4 km różnorodnych szlaków turystycznych. Znajdziesz tu liczne trasy rowerowe, takie jak pętla 'Stary Młyn w Gostomii - Kapliczka przydrożna z Nowego Miasta nad Pilicą' czy pętla 'Młyn Fryszerka z Brzegów'. Na piesze wędrówki, Most nad Pilicą w Tomczycach prowadzi do żwirowej ścieżki w lesie, oferując dostęp do dalszych tras.

Walory krajobrazowe Doliny Pilicy są niezwykle bogate. Warto wspomnieć o charakterystycznej „palisadzie dębów”, która stanowi unikalny element przyrodniczy regionu - idealny do aktywnego spędzania czasu. Spacerując lub jadąc rowerem, mogą Państwo podziwiać lokalną faunę i florę. Dostępnych jest również kilka tras biegowych, takich jak 'Pętla biegowa z Nowego Miasta nad Pilicą' czy 'Pętla Plaża Miejska z Gminy Nowe Miasto nad Pilicą', o zróżnicowanym poziomie trudności.

Park Nadpiliczny

Nowszy Park Nadpiliczny w mieście oferuje górkę do zjeżdżania na sankach, skatepark i amfiteatr, zapewniając opcje rekreacyjne dla różnych grup wiekowych.

Lokalne smaki i noclegi

Nowe Miasto nad Pilicą i jego okolice oferują wiele miejsc, gdzie można smacznie zjeść i komfortowo odpocząć. W Nowym Mieście nad Pilicą warto poszukać restauracji oferujących lokalne smaki i regionalne potrawy. Kawiarnie również zapraszają na chwilę relaksu przy dobrej kawie. Dostępna jest różnorodna baza noclegowa, obejmująca zarówno hotele, jak i urokliwe agroturystyki. Dla podróżujących z rodziną, Hotel Pod Kolumnami to wysoko oceniane miejsce w okolicach Pilicy, zapewniające komfortowe warunki i przyjazną atmosferę.

Atrakcje w dalszej okolicy Doliny Pilicy

Dolina Pilicy oferuje wiele atrakcji również poza Nowym Miastem nad Pilicą. Warto zaplanować dalsze wycieczki, szczególnie w stronę Tomaszowa Mazowieckiego, aby w pełni poznać bogactwo regionu.

Rezerwat Przyrody „Niebieskie Źródła”

Rezerwat Przyrody „Niebieskie Źródła” w Tomaszowie Mazowieckim to unikalny rezerwat ornitologiczny z pulsującymi, niebieskimi źródłami krasowymi. Źródła, zachwycając swoją barwą i dynamiką, stanowią jeden z cudów natury Doliny Pilicy. Rezerwat ma duże znaczenie przyrodnicze oraz niezaprzeczalne walory krajobrazowe - to idealne miejsce na wyciszenie i obserwację ptaków. Spacer pośród tej niezwykłej scenerii pozwala na głęboki relaks i podziwianie sił natury.

Skansen Rzeki Pilicy

Skansen Rzeki Pilicy to pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęcone rzece, które warto odwiedzić. Znajduje się w Tomaszowie Mazowieckim i nieustannie się rozwija. Wyróżniają go unikalne eksponaty, takie jak kolekcja kamieni młyńskich pochodzących z nieistniejących już młynów w dorzeczu Pilicy. Dodatkowo w muzeum znajduje się unikatowy transporter opancerzony Rosi z czasów II wojny światowej, co jest nie lada gratką dla miłośników militariów. Skansen w przystępny sposób prezentuje bogatą historię i kulturę regionu Pilicy.

Groty Nagórzyckie

Groty Nagórzyckie to podziemna trasa turystyczna w dawnej kopalni piasku kwarcowego, która oferuje unikalne doświadczenie podziemnej przygody. Groty, zlokalizowane w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego, stanowią ciekawą alternatywę dla tradycyjnych atrakcji. To idealne miejsce dla miłośników geologii i historii przemysłu, pragnących odkryć tajemnice podziemnego świata. Zwiedzanie grot pozwala poznać dawne metody wydobycia i geologiczne formacje. Zlokalizowane w pięknym parku, zyskuje dodatkowego uroku.

Miejskie Centrum Kultury „Browarna” i Park w Tomaszowie Mazowieckim

Centrum organizuje zajęcia dla dzieci i dorosłych, oferując bogaty program kulturalny. W parku znajdą Państwo ciągi komunikacyjne i alejki zbiegające się przy fontannie z wodotryskiem - idealne do spacerów i relaksu na świeżym powietrzu. To doskonałe miejsce na spędzenie czasu z rodziną, łącząc edukację z rozrywką.

Podsumowanie najważniejszych atrakcji

tags: #nowe #miasto #nad #pilica #2019r