Ochotniczy ruch strażacki chlubnie zaznaczył swoje istnienie na kartach historii narodu i państwa polskiego. Przykłady poświęcenia w niesieniu ratunku i pomocy są udziałem licznej rzeszy strażaków ochotników, którzy swoją działalnością zyskują uznanie społeczne. Walka z żywiołem ognia i sił przyrody, ratowanie zdrowia, życia i mienia w obliczu wypadków, katastrof oraz zdarzeń losowych to tylko część działalności Ochotniczych Straży Pożarnych. Członkowie OSP ponadto uczestniczą w kultywowaniu rodzimych tradycji i dorobku kulturalnego. Swoją działalnością wychowawczą docierają do młodzieży, którą organizują we wspólnych działaniach dla dobra rodziny, środowiska i kraju. Te wysoce pozytywne przykłady postaw strażaków znajdują między innymi uhonorowanie w przyznawanych im przez władze państwowe odznaczeniach.
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych i system wyróżnień
Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej to nie tylko udział w akcjach ratowniczych, ale przede wszystkim lata poświęceń i pracy na rzecz lokalnej społeczności. Odznaczenia OSP są symbolicznym wyrazem wdzięczności i najwyższego uznania dla tych, którzy bezinteresownie niosą pomoc. System wyróżnień jest rozbudowany i ma swoją hierarchię - od Złotego Znaku Związku po odznakę Strażaka Wzorowego - a każde z nich ma inne kryteria przyznawania. Głównym celem systemu odznaczeń jest wyróżnienie osób i jednostek za długoletnią, aktywną działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. To formalny sposób docenienia nie tylko bohaterstwa podczas akcji, ale również pracy organizacyjnej, szkoleniowej i społecznej, która wzmacnia struktury OSP.
Kluczowe odznaczenia Ochotniczych Straży Pożarnych
Złoty Znak Związku OSP RP - najwyższe odznaczenie
Złoty Znak Związku OSP RP to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Jest ukoronowaniem wieloletniej, ofiarnej służby i symbolem najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Ustanowiony został w 1922 roku przez Radę Naczelną Głównego Związku Straży Pożarnych, a od 1933 roku przejęty przez Związek Straży Pożarnej RP. Nadawany był do września 1939 roku, następnie wznowiony w okresie PRL w 1959 roku jako najwyższe odznaczenie ZOSP.
Złoty Znak Związku OSP RP nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Mogą go otrzymać także osoby i instytucje spoza struktur pożarniczych, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do rozwoju Związku. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana również cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza stanowi formę wyróżnienia osób i organizacji szczególnie zasłużonych dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP. W hierarchii odznaczeń Ochotniczej Straży Pożarnej zajmuje drugie miejsce, zaraz po Złotym Znaku Związku. To zaszczytne wyróżnienie przyznawane jest za wybitne zasługi w umacnianiu i rozwijaniu Związku OSP RP oraz samych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych.
Wyjątkowość medalu polega na szerokim gronie potencjalnych laureatów. Mogą nim zostać uhonorowani nie tylko członkowie OSP i działacze Związku, ale również całe jednostki straży pożarnej. Co więcej, odznaczenie to może trafić także w ręce osób, instytucji i organizacji społecznych spoza OSP, które swoją działalnością w znaczący sposób wsparły ochotnicze pożarnictwo. Warunkiem otrzymania medalu jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” od co najmniej pięciu lat.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” to jedno z najczęściej nadawanych odznaczeń w strukturach OSP, doceniające wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Odznaczenie dzieli się na trzy klasy, przyznawane w kolejności: brązową, srebrną i złotą.
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznaka „Za Wysługę Lat” jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Pierwszy raz odznakę można otrzymać po 10 latach aktywnej działalności. Następną po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim oznaczeniem liczby lat w OSP (X, XX, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75). Począwszy od 25 lat służby, jest ona co 5 lat uzupełniana o metalową nakładkę z liczbą oznaczającą kolejne jubileusze. Odznakę nadaje się na wniosek zarządu macierzystej jednostki OSP lub z inicjatywy prezydium zarządu gminnego ZOSP RP.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków. Jest odznaczeniem jednostopniowym, co w przeciwieństwie do stopniowanego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” podkreśla jego wyjątkowy charakter.
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP) stworzono z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa. Jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych drużyn pożarniczych za wzorową i aktywną działalność w drużynie przy ochotniczej straży pożarnej. System odznaki MDP jest trzystopniowy, co odzwierciedla rosnące umiejętności i wiedzę jej członków. Zdobycie złotej odznaki, będącej dowodem cech liderskich, wymaga spełnienia dodatkowych kryteriów, takich jak posiadanie srebrnej odznaki od co najmniej pół roku oraz aktywne pełnienie funkcji instruktorskich.
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” - prawny następca PRL-owskiej odznaki
Geneza i ewolucja
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” jest prawnym następcą odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 roku, a więc w okresie PRL. Po zniesieniu tej ostatniej z dniem 1 stycznia 1992 roku, na mocy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej, powstała nisza dla nowej odznaki. Obecna odznaka czerpała wiele ze swojej poprzedniczki - dzieliła się na trzy stopnie, a podobne były przesłanki uzasadniające jej przyznanie (m.in. rozwój ochrony przeciwpożarowej, zabezpieczenie życia i mienia obywateli oraz dorobku materialnego i kulturalnego społeczeństwa).
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” powstała w 1997 roku. Jest to polskie odznaczenie resortowe, czyli nadawane w oparciu o decyzję ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Została ustanowiona na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 16 października 1997 roku w sprawie szczegółowych zasad i trybu nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” oraz ustalenia jej wzoru i sposobu noszenia (DzU nr 131, poz. 875) i od tego czasu jest nadawana. Obecnie wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 13 listopada 2008 roku w sprawie nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (DzU nr 207, poz. 1305 ze zm.), które obowiązuje od dnia 11 grudnia 2008 roku. Rozporządzenie z 1997 roku utraciło moc z tą właśnie datą.
Warunki i tryb nadawania
Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (§ 5 ust. 1 rozporządzenia), obecnie minister spraw wewnętrznych i administracji, który kieruje działem administracji rządowej o nazwie sprawy wewnętrzne. Odznaka nadawana jest na wniosek komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego. Szczegółowe regulacje dotyczące zakresu inicjatywy zawarte są w § 5 ust. 2 rozporządzenia.
Co do zasady odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz. Przy nadawaniu zachowuje się kolejność w jej stopniach, a rozporządzenie określa okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem wyższych stopni: z wnioskiem o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej, o nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej, natomiast o nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.
Warto odnotować, że wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Odznaka ta może zostać nadana pośmiertnie, a praktyka taka jest stosowana. Zasady i przesłanki nadawania odznaki podlegały modyfikacjom, ale przesłanki nie muszą być spełnione łącznie. Weryfikacja zaistnienia przesłanek odbywa się w drodze oceny treści uzasadnienia wniosku prowadzonej pod kątem stwierdzenia istnienia wymienionych w rozporządzeniu przesłanek pozwalających na przyznanie odznaki.
Zarówno weryfikacja wniosków, jej wynik i ostateczna decyzja co do odznaczenia danej osoby odbywa się w ramach sprawy indywidualnej i należy do sfery władzy dyskrecjonalnej ministra spraw wewnętrznych i administracji. Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka, co ma swoje umocowanie w przepisie § 8 ust. rozporządzenia. Innym przykładem jest nadawanie odznaki z okazji Narodowego Święta Niepodległości, 11 listopada. Prawną formą emanacji woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym (§ 6 rozporządzenia). Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę i legitymację potwierdzającą jej nadanie. Ewidencję osób wyróżnionych odznaką prowadzi Komenda Główna PSP.
Wygląd i symbolika
Wzór odznaki i legitymacji określa załącznik do rozporządzenia. Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych, mając na względzie przepisy rozdziału rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 roku w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU poz.).
Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Stanowi on centralny akcent awersu odznaki. Na rewersie ukazano obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. Materiałem użytym do wykonania odznaki jest metal i w zależności od stopnia odznaki jest ona złocona, srebrzona albo oksydowana lub patynowana na brąz. Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol.
Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm o kolorach: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach - w kolejności ku brzegom wstążki - pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 rokiem stosowano wstęgę o następującym układzie kolorów: po obu brzegach czerwień, w środku błękit rozjaśniający się do bieli ku brzegom czerwonym. Stosowane obecnie pionowe pasy zastępują przejście kolorów z granatu w biel. Baretka służąca markowaniu faktu posiadania odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Można też nosić tzw. miniaturkę odznaki (§ 9 ust. rozporządzenia).
Geneza motywu orła w koronie wykorzystanego w projekcie odznaki nie jest do końca czytelna. Atrybuty (hełm, bosaki, topory i prądownice) są silnie powiązane z symboliką pożarniczą. Orła w tej postaci obecnie wykorzystuje Centralne Muzeum Pożarnictwa, a w rozporządzeniu z 1997 roku nazywa się go orłem strażackim. W warstwie wizualnej odznaka prezentuje się bardzo dobrze i jest ceniona przez jej posiadaczy. Ma także bogatą warstwę symboliczną, zarówno w kontekście wykorzystanych atrybutów, jak i użytej kolorystyki, czego przejawem jest czerwony kolor emalii, korespondujący z czerwienią wstążki. Ciemnogranatowy pas na wstędze nawiązuje do koloru tkaniny zasadniczej ubioru wyjściowego funkcjonariuszy PSP.
Przykład uhonorowania: druh Wiesław Kisiel
W piątek 24 września, podczas Zjazdu sprawozdawczo-wyborczego Zarządu Oddziału Miejsko-Gminnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP w Pułtusku, miała miejsce ceremonia odznaczenia Złotym Znakiem Związku OSP RP druha Wiesława Kisiela - zasłużonego Członka Zarządu OSP Pułtusk, a zarazem Wiceprezesa Zarządu Oddziału Miejsko-Gminnego ZOSP RP w Pułtusku.
Druh Wiesław Kisiel od ponad 42 lat związany jest z ochotniczym pożarnictwem ziemi pułtuskiej. W trakcie swojej społecznej służby pełnił m.in. takie funkcje jak: Przewodniczący Komisji Rewizyjnej, Sekretarz Zarządu OSP Pułtusk, Wiceprezes Zarządu Oddziału Miejsko-Gminnego ZOSP RP w Pułtusku, Skarbnik Zarządu Oddziału Powiatowego ZOSP RP w Pułtusku. Obecnie pełni funkcję Członka Zarządu OSP Pułtusk, a podczas piątkowego gminnego Zjazdu sprawozdawczo-wyborczego został ponownie wybrany na funkcję Wiceprezesa. Gratulujemy i dziękujemy druhowi Wiesławowi za jego wieloletnią bezinteresowną pracę na rzecz rozwoju jednostki OSP Pułtusk.