Odznaczenia i Odznaki w Ochotniczej Straży Pożarnej

Rola i Znaczenie Służby w Ochotniczej Straży Pożarnej

Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) to nie tylko udział w akcjach ratowniczych, ale przede wszystkim lata poświęceń i pracy na rzecz lokalnej społeczności. Jest to zawód, który cieszy się w naszym kraju znakomitym zaufaniem społecznym i każdego roku znajduje się w czołówce najlepiej ocenianych zawodów. Do głównych zadań osób specjalizujących się w tym zawodzie należy walka z pożarami, klęskami żywiołowymi oraz innymi lokalnymi zagrożeniami. Poza walką z zagrożeniami do zadań straży pożarnej należy także kształcenie kadr dla PSP, nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych oraz prowadzenie badań w zakresie ochrony przeciwpożarowej.

W Polsce działają setki jednostek OSP, a służba w nich przyciąga każdego roku wielu chętnych. Często są pierwszymi służbami ratowniczymi, które pojawiają się na miejscu zdarzenia. Państwowa Straż Pożarna (PSP) to natomiast zawodowa jednostka strażacka, w której strażacy pełnią służbę 24 godziny na dobę, 365 dni w roku, gotowi do natychmiastowego wyjazdu do zdarzenia.

System Wyróżnień Strażackich: Odznaczenia, Odznaki i Wyróżnienia

Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej to lata poświęceń, a odznaczenia OSP są formalnym wyrazem wdzięczności za ten trud. System wyróżnień jest rozbudowany i ma swoją hierarchię. Odznaczenia OSP są symbolicznym wyrazem wdzięczności i najwyższego uznania dla tych, którzy bezinteresownie niosą pomoc. Głównym celem systemu odznaczeń jest wyróżnienie osób i jednostek za długoletnią, aktywną działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. To formalny sposób docenienia nie tylko bohaterstwa podczas akcji, ale również pracy organizacyjnej, szkoleniowej i społecznej, która wzmacnia struktury OSP.

Obecnie istnieją trzy formy honorowania strażaków: odznaki, odznaczenia oraz specjalne wyróżnienia. Wszystkie formy mają charakter urzędowy i są przyznawane zgodnie z zasadami Regulaminu Odznaczeń, Odznak i Wyróżnień Związku OSP RP.

Kluczowe Odznaczenia Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej

Do najważniejszych odznaczeń Związku OSP RP należą te o najwyższej randze, przyznawane za wybitne zasługi.

Złoty Znak Związku OSP RP

Złoty Znak Związku OSP RP to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Jest ukoronowaniem wieloletniej, ofiarnej służby i symbolem najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Przyznaje się je za długoletnią, aktywną działalność w OSP lub Związku OSP RP, choć mogą je otrzymać także osoby i instytucje spoza struktur pożarniczych, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do rozwoju Związku. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana również cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję.

Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza

W hierarchii odznaczeń Ochotniczej Straży Pożarnej Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza zajmuje drugie miejsce, zaraz po Złotym Znaku Związku. Jest to zaszczytne wyróżnienie stanowiące formę uhonorowania osób i organizacji szczególnie zasłużonych dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP. Wyjątkowość medalu polega na szerokim gronie potencjalnych laureatów. Mogą nim zostać uhonorowani nie tylko członkowie OSP i działacze Związku, ale również całe jednostki straży pożarnej. Co więcej, odznaczenie to może trafić także w ręce osób, instytucji i organizacji społecznych spoza OSP, które swoją działalnością w znaczący sposób wsparły ochotnicze pożarnictwo. Warunkiem otrzymania medalu jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” od co najmniej pięciu lat.

Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”

Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” to jedno z najczęściej nadawanych odznaczeń w strukturach OSP, doceniające wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Odznaczenie dzieli się na trzy klasy, przyznawane w kolejności: brązową, srebrną i złotą.

Warunkiem nadania Brązowego Medalu członkowi jednostki operacyjno-technicznej (zespołu ratowniczego) OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat. Osobom, instytucjom i organizacjom medal może być nadany po okresie co najmniej 5-letniej działalności lub współpracy z OSP lub Związkiem OSP RP. Pozostali członkowie OSP mogą otrzymać medal po co najmniej 5 latach działalności od osiągnięcia pełnoletniości. Warunkiem nadania odznaczenia wyższego stopnia jest posiadanie odznaczenia niższego stopnia przez co najmniej 5 lat. Przy nadawaniu medalu zachowuje się kolejność w stopniach. Ochotnicze Straże Pożarne charakteryzujące się aktywną działalnością również mogą być uhonorowane tym Medalem.

Medal nosi się na lewej stronie piersi, rozmieszczony(e) symetrycznie 5,5 cm powyżej lewej klapy górnej kieszeni kurtki mundurowej. Ma kształt krążka o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm, wykonanego z metalu odpowiedniego koloru; złotego, srebrnego lub brązowego. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać kobiety symbolizująca grecką boginię domowego ogniska i świętego, wiecznego ognia, Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini Westy), stojącą na liściach laurowych, opartej jedną ręką na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA. Na rewersie znajduje się orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach w obramowaniu wieńca szerokości 3 mm, ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu widnieje napis: ZW.

Odznaki dla Strażaków i Młodzieży Pożarniczej

Odznaka „Strażak Wzorowy”

Odznaka „Strażak Wzorowy” to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków. Jest odznaczeniem jednostopniowym, co podkreśla jego wyjątkowy charakter. Może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych.

Odznaka „Za Wysługę Lat”

Odznaka „Za Wysługę Lat” jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Jest przewidziana dla członków ochotniczych straży pożarnych. Prawo do odznaki można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim oznaczeniem liczby lat w OSP (X, XX, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75).

Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)

Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP) stworzono z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa. Jest to wyróżnienie nadawane członkom młodzieżowych drużyn pożarniczych za wzorową i aktywną działalność w drużynie. System odznaki MDP jest trzystopniowy, co odzwierciedla rosnące umiejętności i wiedzę jej członków. Zdobycie złotej odznaki, będącej dowodem cech liderskich, wymaga spełnienia dodatkowych kryteriów, takich jak posiadanie srebrnej odznaki od co najmniej pół roku oraz aktywne pełnienie funkcji instruktorskich.

Odznaka Resortowa „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”

Odznaka „Zasłużony dla Orony Przeciwpożarowej” to polskie odznaczenie resortowe, czyli nadawane w oparciu o decyzję ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Została ustanowiona w 1997 r. na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu nadawania odznaki. Jest ona prawnym następcą odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 r., która została zniesiona 1 stycznia 1992 r. Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” dużo czerpała ze swojej poprzedniczki - dzieliła się na trzy stopnie, a podobne były przesłanki uzasadniające jej przyznanie (m.in. rozwój ochrony przeciwpożarowej, zabezpieczenie życia i mienia obywateli oraz dorobku materialnego i kulturalnego społeczeństwa).

Zasady Nadawania i Kryteria

Obecnie wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (DzU nr 207, poz. 1305 ze zm.), które obowiązuje od 11 grudnia 2008 r. Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (obecnie minister spraw wewnętrznych i administracji). Odznaka nadawana jest na wniosek komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego.

Odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz. Przy nadawaniu zachowuje się kolejność w jej stopniach, a rozporządzenie określa minimalny okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem kolejnych stopni:

• z wnioskiem o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej,
• o nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej,
• o nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.

Warto odnotować, że wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Odznaka ta może zostać nadana pośmiertnie, co jest praktykowane. Weryfikacja wniosków i ostateczna decyzja co do odznaczenia danej osoby odbywa się w ramach sprawy indywidualnej i należy do sfery władzy dyskrecjonalnej ministra.

Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka, choć przykładem jest też nadawanie odznaki z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Prawną formą emanacji woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym. Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę i legitymację potwierdzającą nadanie. Ewidencję osób wyróżnionych prowadzi Komenda Główna PSP.

Wygląd i Symbolika Odznaki

Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych, mając na względzie przepisy rozdziału rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków państwowej straży pożarnej. Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Stanowi on centralny akcent awersu odznaki.

Na rewersie ukazano obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. Materiałem użytym do wykonania odznaki jest metal i w zależności od stopnia odznaki jest ona złocona, srebrzona albo oksydowana lub patynowana na brąz. Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol. Geneza motywu orła w koronie wykorzystanego w projekcie odznaki nie jest do końca czytelna, ale atrybuty (hełm, bosaki, topory i prądownice) są silnie powiązane z symboliką pożarniczą. Orła w tej postaci obecnie wykorzystuje Centralne Muzeum Pożarnictwa.

Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm o kolorach: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach - w kolejności ku brzegom wstążki - pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 r. stosowano wstęgę o innym układzie kolorów. Baretka służąca markowaniu faktu posiadania odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Można też nosić tzw. miniaturkę odznaki. W warstwie wizualnej odznaka prezentuje się bardzo dobrze, co jest cenione przez jej posiadaczy. Mamy tu do czynienia także z bogatą warstwą symboliczną, zarówno w kontekście wykorzystanych atrybutów, jak i użytej kolorystyki, czego przejawem jest czerwony kolor emalii, korespondujący z czerwienią wstążki. Ciemnogranatowy pas na wstędze nawiązuje do koloru tkaniny zasadniczej ubioru wyjściowego funkcjonariuszy PSP.

Zmiany w Regulaminie Odznaczeń, Odznak i Wyróżnień ZOSP RP (od 2019 r.)

Z dniem 1 stycznia 2019 roku wszedł w życie nowy Regulamin odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, zatwierdzony przez Zarząd Główny ZOSP RP uchwałą nr 16/V/2018 z dnia 12 września 2018 roku. Nowe zasady nadawania medali i odznak oraz nowe wnioski uwzględniają również ochronę danych osobowych zgodnie z zasadami RODO.

Najistotniejsze zmiany w Regulaminie Odznaczeń obejmują:

• Przy nadawaniu Złotego Znaku Związku zmieniono wymagany czasookres.
• Medal im. Bolesława Chomicza stanowi formę wyróżnienia pamiątkowego i nadawany jest głównie z okazji obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP, bez wyznaczonego czasookresu od ostatniego odznaczenia korporacyjnego. Złoty Znak Związku oraz Medal Honorowy im. B. Chomicza pozostają odznaczeniami limitowanymi.
• Odznaka „Strażak Wzorowy” nadawana jest tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, posiadającym złożone ślubowanie, odpowiednie wyszkolenie i co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletniości (wcześniej 3 lata).
• Kryteria dla osób, instytucji, organizacji oraz przedstawicieli służb mundurowych wspomagających Ochotnicze Straże Pożarne i oddziały Związku w wykonywaniu zadań ratowniczych oraz realizacji celów Związku, a także pracowników Związku OSP RP, zostały zmienione - wymagany okres współpracy to co najmniej 10 lat (wcześniej 5 lat).
• Odznaka „Za Wysługę Lat” jest odpłatna od 1 stycznia 2019 roku. Można ją uzyskać po 10 latach działalności w OSP, następną po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach.
• W przypadku Odznaki MDP: brązowa odznaka może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (wcześniej po roku). Pozostałe odznaki, srebrna i złota, przyznawane są po 2 latach od niższej odznaki. Nowy regulamin nie uwzględnia wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.

Od 1 stycznia 2019 r. obowiązywać zaczęły nowe wnioski odznaczeniowe, opracowane w związku z obowiązkiem ochrony danych osobowych, wprowadzonych na podstawie rozporządzenia PE i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r.

tags: #odznaki #strazackie #lsoo