Ceremoniał pożarniczy towarzyszy strażakom od lat, stanowiąc zbiór zasad regulujących indywidualne i wspólne zachowanie podczas uroczystości. Właśnie ukazała się jego kolejna edycja, która precyzuje dotychczasowe zasady i sankcjonuje niepisane zwyczaje. Głównym zadaniem ceremoniału jest zapewnienie, aby wszelkie uroczystości odbywały się z poszanowaniem strażackiego munduru i tradycji, a jednocześnie posiadały odpowiednią rangę i podniosły charakter.
Dokument ten, wprowadzony do stosowania, jest kontynuacją dotychczasowych zasad, został jednak dostosowany do nowych i wciąż zmieniających się realiów. Przykładem ewolucji jest coraz częstsza asysta honorowa Państwowej Straży Pożarnej (PSP), będąca elementem uroczystości organizowanych zarówno przez PSP, jak i przez inne podmioty na szczeblu centralnym, z udziałem najwyższych władz państwowych.
Wprowadzenie do ceremoniału szczegółowych wytycznych dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) ma na celu umocnienie znaczenia i prestiżu ochotniczego strażactwa. Strażacki dorobek, tradycje, mundur, dyscyplina, wola niesienia bezinteresownej pomocy oraz poświęcenie w obliczu zagrożenia stanowią wartości będące źródłem uznania i szacunku społeczeństwa. To właśnie uznanie społeczne zobowiązuje do godnego prezentowania Ochotniczej Straży Pożarnej podczas uroczystości takich jak jubileusze, nadanie sztandaru, oddanie do użytku strażnicy czy sprzętu ratowniczego, ślubowanie i pasowanie członków młodzieżowych drużyn pożarniczych, a także uroczystości osobistych strażaków.
Nowy Ceremoniał Pożarniczy - Podstawy i Zmiany
Rola i Cel Ceremoniału
Ceremoniał precyzuje wiele kwestii i ujednolica zasady organizacji uroczystości, aby usprawnić ich przebieg. Ujmuje zmiany w zakresie umundurowania, wyszkolenia i zachowania pododdziałów, a także opisuje elementy uroczystości realizowane dotąd zwyczajowo. Aby proces przygotowania i organizacji uroczystości był łatwiejszy, opracowano wyjaśnienia najważniejszych pojęć oraz przedstawiono graficznie te elementy, które powtarzają się cyklicznie.
Kluczowe Zmiany i Usprawnienia
Poprzednia edycja strażackiego ceremoniału była dość skromna, skupiała się na treści pisanej, choć i ta nie precyzowała wielu kwestii. Aktualny ceremoniał doprecyzował wiele zagadnień, aby strażackie uroczystości były organizacyjnie prostsze i jednolite w odbiorze. Uroczysty apel i uroczysta zbiórka składają się z trzech części: rozpoczęcia, części zasadniczej oraz zakończenia. Do każdej z tych części przypisano konkretne działania, co ma zapobiegać trudnościom organizacyjnym, wynikającym ze znacznych różnic między uroczystościami.
Precedencja i Porządek Uroczystości
W ceremoniale określono precedencję składania meldunków oraz powitania gości. Jest to odpowiedź na często zadawane pytania dotyczące określenia prawa pierwszeństwa, co jest kluczowe dla zachowania porządku i starszeństwa, a także uszeregowania osób według ich ważności z uwagi na piastowane funkcje lub stanowiska.
Nowe Elementy w Ceremoniale
- Całkowicie nowym elementem jest opis przebiegu uroczystej odprawy wart przed Grobem Nieznanego Żołnierza, w której bierze udział Kompania Reprezentacyjna PSP.
- Doprecyzowano podział na funkcje strażackich kompanii, zwłaszcza gdy podczas uroczystości występuje ich kilka. Kompania reprezentacyjna to ta, która reprezentuje konkretny garnizon lub jednostkę i występuje z jej sztandarem, natomiast spośród reprezentacyjnych tylko jedna kompania pełni funkcję honorową.
- Nowością jest wzór wniosku o skierowanie asysty honorowej PSP do udziału w uroczystości.
- Kolejną nowinką jest opis uroczystego pożegnania i powitania misji ratowniczej realizowanej przez PSP, przedstawiający sposób przygotowania i przebiegu uroczystości zarówno w kraju, jak i za granicą.
- Wiele miejsca poświęcono fladze państwowej RP oraz barwom narodowym, ich konfiguracjom i możliwościom użycia zgodnie z ustawowymi regulacjami. Graficznie przedstawiono instrukcje wieszania, kładzenia, składania, przenoszenia czy przechowywania flagi.
- Do prac nad aktualizacją ceremoniału aktywnie włączyli się również kapelani krajowi PSP różnych wyznań. Dopracowano istniejące już przepisy dotyczące uroczystości religijnych oraz opracowano zasady zachowania się asysty honorowej PSP podczas mszy świętych i nabożeństw.
Znaczenie Sztandaru i Munduru
Sztandar od chwili nadania towarzyszy każdej jednostce organizacyjnej PSP w najważniejszych dla niej momentach. Ślubując na niego, rozpoczyna się służbę, całując jego płat, żegna się z nią. Zajmuje on w strażackim życiu szczególne miejsce. Potrzeba uregulowania i usystematyzowana zagadnień dotyczących sztandarów wynikła podczas szkoleń ze strażakami wchodzącymi w skład pocztów sztandarowych.
Asysta Honorowa w Uroczystościach Pogrzebowych Strażaków
Dużo uwagi w uaktualnionym ceremoniale poświęcono uroczystościom pogrzebowym, ich oprawie oraz organizacji, stanowiącej godne pożegnanie tych, którzy odeszli na wieczną służbę. Doprecyzowano szereg kwestii dotyczących udziału pożarniczej asysty honorowej, określając również, komu i w jakich warunkach przysługuje taka asysta.
Komu Przysługuje Asysta Honorowa?
Według ceremoniału pożarniczego, asysta honorowa przysługuje podczas uroczystości pogrzebowych:
- Funkcjonariuszy i strażaków, którzy zginęli podczas działań ratowniczych lub w związku z tymi działaniami (w tym strażaków, którzy zginęli podczas misji poza granicami kraju).
- Funkcjonariuszy podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby oraz podczas ratowania życia ludzkiego i wszelkiego mienia, będąc poza czasem służby.
- Nadbrygadierów i generałów brygadierów Państwowej Straży Pożarnej oraz nadbrygadierów i generałów brygadierów Państwowej Straży Pożarnej w stanie spoczynku.
- Strażaków i pracowników Państwowej Straży Pożarnej, strażaków w stanie spoczynku oraz byłych pracowników jednostek organizacyjnych PSP (emeryci, których ostatnim miejscem pracy była Państwowa Straż Pożarna).
- W przypadku pogrzebu strażaka, który zginął podczas działań ratowniczych jako członek Ochotniczej Straży Pożarnej, organizacją uroczystości pogrzebowej zajmuje się jednostka organizacyjna PSP, w której zmarły pełnił służbę.
Procedura Zgłaszania i Organizacji
O udział honorowej asysty wnioskuje, za zgodą rodziny zmarłego, kierownik jednostki organizacyjnej PSP lub organizator pogrzebu. O składzie asysty honorowej PSP decyduje kierownik jednostki organizacyjnej PSP. Organizator może również uwzględnić udział w uroczystości orkiestry. W uzasadnionych przypadkach kierownik jednostki organizacyjnej PSP bądź organizator pogrzebu może wystąpić do Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej lub komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej z wnioskiem o skierowanie asysty honorowej PSP. Udział asysty honorowej PSP w obiekcie sakralnym oraz na cmentarzu wymaga dokonania uzgodnień z zarządcą obiektu. W przypadku strażaków w stanie spoczynku, organizatorem uroczystości jest właściwy kierownik jednostki organizacyjnej PSP, z której strażak odszedł na emeryturę. Dotyczy to również pracowników, którzy pracowali w tej jednostce organizacyjnej PSP.
Charakter Uroczystości: Świecki czy Religijny?
Nie ma znaczenia, czy organizowana uroczystość będzie miała charakter świecki, czy religijny, Ceremoniał pożarniczy stosuje się w obu przypadkach. W przypadku uroczystości religijnej jest ona prowadzona przez duchownego, a nabożeństwo żałobne może odbyć się w świątyni wskazanej przez rodzinę lub organizatora pogrzebu. Uroczystość pogrzebową o charakterze wyznaniowym prowadzi duchowny lub kapelan PSP, który również odprawia egzekwie pogrzebowe. Uroczystość o charakterze świeckim prowadzi Mistrz Ceremonii Pogrzebowej. W ceremonii wyznaniowej zmiana posterunku honorowego następuje w trakcie liturgii w czasie ustalonym z duchownym lub kapelanem PSP, natomiast w ceremonii świeckiej moment zmiany posterunku honorowego należy uzgodnić z mistrzem ceremonii.
Kierownik jednostki organizacyjnej PSP może wyrazić zgodę na przewiezienie trumny lub urny odpowiednim pojazdem pożarniczym z obiektu sakralnego lub domu pogrzebowego na miejsce pochówku. Trumnę lub urnę ustawia się centralnie na platformie pojazdu lub w pojeździe w sposób zapewniający bezpieczny transport. Wszyscy strażacy biorący udział w uroczystości występują w ubiorze wyjściowym ze sznurem galowym oraz z rękawiczkami skórzanymi czarnymi.
Elementy Asysty Honorowej w Pogrzebie
Posterunek Honorowy - Zasady i Skład
W trakcie trwania uroczystości religijnej, na 15 minut przed ceremonią, wystawiany jest posterunek honorowy. W jego skład mogą wchodzić strażacy (nie wchodzący w skład asysty honorowej PSP), przedstawiciele władz państwowych, organizacji pozarządowych, przyjaciele zmarłego i inne osoby. Organizator ustala skład posterunku, kolejność i czas pełnienia posterunku honorowego oraz strażaka rozprowadzającego poszczególne zmiany. Na 5 minut przed uroczystością przy trumnie wystawiany jest posterunek honorowy czteroosobowy (dopuszcza się posterunek dwuosobowy), a przy urnie dwuosobowy. Strażacy ustawiają się w odległości 1 kroku frontem do trumny, a przy urnie frontem do zebranych. Dopuszcza się pełnienie posterunku honorowego przez funkcjonariuszy i żołnierzy spoza asysty honorowej PSP po rozpoczęciu mszy świętej lub nabożeństwa żałobnego.
Kierownik jednostki organizacyjnej PSP wyznacza strażaka odpowiedzialnego za ustalenie składu oraz liczby zmian posterunku honorowego przy trumnie (urnie). Wprowadzenie zmiany strażaków na posterunku honorowym dokonuje dowódca asysty honorowej PSP lub strażak wyznaczony przez kierownika jednostki organizacyjnej PSP. Dowódca wprowadzający posterunek honorowy zatrzymuje się w określonej odległości przed trumną (urną), oddaje honory przez salutowanie, a strażacy wchodzący w skład posterunku nie przerywają marszu i zajmują wyznaczone miejsca przy trumnie (urnie) w odległości 1 kroku po lewej i prawej stronie (w przypadku trumny) i frontem do zebranych (w przypadku urny). Na komendę dowódcy posterunku wykonują jednocześnie zwrot (w prawo dwóch strażaków i w lewo dwóch strażaków przy trumnie, a w przypadku urny - w tył, frontem do zebranych i bokiem do urny). Przeprowadzanie zmiany posterunku honorowego nie może zakłócać przebiegu najważniejszych elementów liturgii.
Ustawienie i Dekoracja Trumny lub Urny
W przypadku pogrzebu strażaków wszystkie kwestie zostały bardzo szczegółowo opisane, nawet te dotyczące ustawienia trumny czy też urny. Na trumnie bez flagi państwowej RP umieszcza się czapkę rogatywkę zmarłego, skierowaną daszkiem w stronę wiernych (bez mocowania do trumny) na wysokości piersi zmarłego. Na urnie nie umieszcza się nakrycia głowy.
Na trumnie w przypadku strażaków, którzy zginęli podczas działań ratowniczych, w związku z tymi działaniami (w tym strażaków, którzy zginęli podczas misji poza granicami kraju), podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby oraz podczas ratowania życia ludzkiego i wszelkiego mienia, będąc poza czasem służby, trumnę przykrywa się flagą państwową RP o wymiarach 100x240 cm, umieszczoną wzdłuż trumny, białym pasem po stronie serca zmarłego. Urnę dekoruje się biało-czerwoną szarfą o wymiarach 100x6 cm. Trumnę o niestandardowych wymiarach przykrywa się flagą państwową RP o proporcji 5:8. Flaga powinna przykrywać brzegi wieka trumny. Trumnę strażaka, który zginął podczas misji poza granicami kraju, dekoruje się flagą państwową z godłem RP. Flagę układa się w poprzek trumny, tak aby wizerunek orła spoczywał na piersi zmarłego, a brzegi flagi przykrywały dolną krawędź trumny. Na trumnie przykrytej flagą państwową RP lub flagą państwową z godłem RP nie umieszcza się czapki rogatywki zmarłego, kwiatów i nie posypuje się jej ziemią. Dopuszcza się możliwość umieszczenia czapki rogatywki obok trumny. W celu umożliwienia posypania trumny ziemią, powinno się zawinąć flagę, aby odsłonić fragment wieka trumny.
Kondukt Pogrzebowy Strażaka
Po zakończonej ceremonii w obiekcie sakralnym lub domu pogrzebowym dopuszcza się ustawienie kompanii honorowej (w ugrupowaniu rozwiniętym) lub pocztu sztandarowego ze sztandarem jednostki organizacyjnej PSP zmarłego strażaka przed obiektem sakralnym lub domem pogrzebowym - za karawanem pogrzebowym (pojazdem pożarniczym) z trumną (urną).
Po wyniesieniu trumny (urny) z obiektu sakralnego lub domu pogrzebowego i złożeniu trumny (urny) w karawanie pogrzebowym (pojeździe pożarniczym), dowódca kompanii honorowej wydaje odpowiednie komendy do przegrupowania i zajęcia wyznaczonego miejsca w kondukcie żałobnym. Posterunek honorowy opuszcza obiekt sakralny lub dom pogrzebowy i ustawia się po obu stronach karawanu lub pojazdu pożarniczego. Wyznaczeni strażacy odbierają wieńce i wiązanki, zdjęcie zmarłego, poduszki z orderami i odznaczeniami, nakrycie głowy zmarłego i ustawiają się w kondukcie żałobnym.
Wyznaniowy kondukt pogrzebowy formowany jest w następującej kolejności:
- Osoba cywilna lub strażak niosący symbol religijny.
- Orkiestra.
- Kompania honorowa.
- Poczet sztandarowy ze sztandarem jednostki organizacyjnej PSP zmarłego strażaka (jeżeli nie występuje w składzie kompanii honorowej).
- Poczty sztandarowe towarzyszące.
- Delegacja z wieńcami (w pierwszej kolejności najbliższej rodziny, następnie przedstawicieli władz państwowych, administracyjnych i samorządowych oraz innych).
- Strażak niosący zdjęcie zmarłego strażaka.
- Strażacy niosący poduszki z orderami i odznaczeniami.
- Strażak niosący nakrycie głowy zmarłego strażaka.
- Ksiądz lub kapelan PSP.
- Pojazd z trumną (urną) w asyście posterunku honorowego.
- Rodzina zmarłego.
- Delegacje oraz pozostali uczestnicy uroczystości pogrzebowej.
Złożenie do Grobu i Zakończenie Uroczystości
Po przybyciu konduktu pogrzebowego na miejsce pochówku orkiestra przerywa grę i ustawia się wraz z asystą honorową PSP w wyznaczonym przez organizatora miejscu. Kompania ustawia się w szyku rozwiniętym. Delegacje z wieńcami i strażacy niosący zdjęcie zmarłego, poduszki z orderami i odznaczeniami oraz nakrycie głowy zmarłego stają po obu stronach grobu, w odległości 2-3 kroków od niego. Trumnę (urnę) ustawia się przed grobem na odpowiednio przygotowanych podporach. Jeżeli trumna jest przykryta flagą państwową RP, zdejmuje się ją przed złożeniem trumny do grobu. Po ustawieniu trumny (urny) trębacze lub fanfarzyści grają sygnał Słuchajcie Wszyscy.
Po egzekwiach pogrzebowych lub przemówieniach, asysta honorowa PSP zdejmuje flagę państwową RP z trumny, która jest uroczyście składana i przekazywana przełożonemu. Bezpośrednio przed złożeniem do grobu, dowódca kompanii honorowej podaje odpowiednie komendy, a w trakcie składania trumny lub urny do grobu sztandarowy salutuje sztandarem w miejscu, a trębacze lub fanfarzyści grają w tym czasie trzykrotnie Hasło WP (zamiast Hasła WP lub po jego odegraniu dopuszcza się stosowanie sygnałów dźwiękowych pojazdów pożarniczych). Werbliści wykonują tremolo, strażacy i delegacje uczestniczące w uroczystości pogrzebowej składają wieńce i wiązanki kwiatów na grobie i następnie oddają honory przez salutowanie (skłon głowy w przypadku osoby cywilnej). Po złożeniu ostatniego wieńca werbliści przerywają grę, a trębacz lub fanfarzysta gra jeden z utworów: Śpij Kolego, Cisza lub Zapada zmrok.
Następnie przełożony zmarłego lub jego przedstawiciel, składając kondolencje najbliższej rodzinie, przekazuje np. flagę państwową RP, przewidziane pośmiertne odznaczenie lub nadanie wyższego stopnia (odpięte wcześniej z poduszek i złożone w specjalnie przygotowanym etui odznak orderów i odznaczeń), list kondolencyjny, czapkę rogatywkę i zdjęcie zmarłego. W dalszej kolejności kondolencje mogą składać rodzinie delegacje strażaków i przyjaciele zmarłego.
Ogólne Zasady Ceremoniału Ochotniczej Straży Pożarnej
Ceremoniał OSP jest bardzo obszernym i szczegółowym dokumentem, zawierającym opisy i instrukcje na każdą ważniejszą okoliczność, począwszy od ślubowania, a kończąc na defiladach. Jest to wartościowa instrukcja wypracowana przez pokolenia strażaków.
Znaczenie Tradycji i Munduru w OSP
Podstawowym warunkiem godnego przeprowadzenia uroczystości jest przestrzeganie ceremoniału, który wskazuje organizację i przebieg różnych okolicznościowych wystąpień i spotkań. Zgodnie z postanowieniami Zarządu Głównego Związku OSP RP, ceremoniał jest kierowany do każdej OSP i wszystkich oddziałów Związku. Jego treść opisuje jedynie przykłady najczęściej występujących uroczystości oraz wskazuje ogólnie sprawdzone i akceptowane sposoby zachowań. Na potrzeby organizowanych uroczystości zawsze należy kierować się zasadami kultury, poszanowania godności człowieka, jego przekonań i sprawowanej funkcji. Należy dbać o honor munduru i sztandaru oraz okazywać szacunek seniorom strażackiej służby.
Elastyczność Ceremoniału OSP
Każdy region kraju, każda OSP ma własne, specyficzne dla swojego środowiska tradycje wyrosłe z wieloletniej działalności ruchu strażackiego i jego wkomponowania w krajobraz swego środowiska. Właśnie te tradycje wzbogacają i uświetniają różne uroczystości, tworząc tym samym atmosferę podniosłości, należną ludziom działającym dla dobra społeczności lokalnych i Ojczyzny. Przy organizowaniu uroczystości i imprez dopuszcza się stosowanie elementów ceremonialnych, charakteryzujących dany region i wzbogacających treści niniejszego ceremoniału.
Organizacja Uroczystości OSP
Zamiar zorganizowania uroczystości powinien być zawarty w treści uchwały władz OSP lub oddziału Związku, organizujących daną uroczystość. Uwzględniając rangę uroczystości (np. jubileusz, oddanie do użytku strażnicy, wręczenia sztandaru itp.) z treścią wymienionej uchwały należy zapoznać władze związkowe wyższego szczebla, celem umieszczenia tej uroczystości w kalendarzu imprez. W planowaniu organizacji i przebiegu uroczystości należy uwzględnić wybór miejsca uroczystości, gwarantujący godny jej przebieg z zachowaniem warunków bezpieczeństwa uczestników.