Przedsięwzięcie Pożar w Burdelu, stworzone przez Michała Walczaka i Macieja Łubieńskiego, stało się fenomenem, który zdobył uznanie warszawskich „słoików”, hipsterów, klasy średniej oraz znanych postaci życia kulturalnego i publicznego. Grupa zaoferowała odtrutkę na przaśność polskich kabaretów telewizyjnych, ujawniła nowe oblicza doświadczonych, często niedostrzeganych aktorów i stworzyła unikalny serial kabaretowo-teatralny. Odważnie podejmowali tematy, z których nikt wcześniej nie śmiał żartować, robiąc to z wdziękiem, chwilami wulgarnie, ale zawsze nieodparcie śmiesznie. Ich sukces, jak sami definiują, polega na możliwości zagrania w ciągu jednego dnia zarówno w areszcie na Rakowieckiej, jak i na scenie Nowego Teatru Krzysztofa Warlikowskiego.
Początki na Chłodnej 25: "Najlepszy towar w mieście"
Koniec września 2012 roku to moment, kiedy na blogu Chłodnej 25 pojawiła się pierwsza zapowiedź Pożaru w Burdelu. Skromny, ręcznie rysowany plakat i notka prasowa zapowiadały „najlepszy towar w mieście […] profesjonaliści, amatorzy, transwestyci i upadli celebryci. Kryzys nie oszczędza nikogo. Przyjdź i zobacz, jak nisko można upaść”. Wspomniany kryzys finansowy, szalejący na świecie od 2007 roku, wciąż oszczędzał wtedy Polskę, nazywaną „zieloną wyspą gospodarczej Europy”. Początek 2012 roku w Polsce upłynął pod znakiem protestów w sprawie podpisania ACTA, a lato to szaleństwo Euro 2012, które znacząco wpłynęło na finansowanie kultury. Warszawa bawiła się w klubokawiarni Chłodna 25, prowadzonej przez Grzegorza Lewandowskiego, gdzie wisiały słowa Tadeusza Kantora: „Każda rewolucja artystyczna zaczyna się w kawiarni”, a miejsce to stanowiło centrum życia artystycznego niezależnej stolicy.
Twórcy i ich inspiracje
Na scenie w piwnicy Chłodnej 25 występował Klancyk, rozkręcający scenę improwizacji, oraz Rafał Rutkowski z Teatru Montownia z one man show zatytułowanym To nie jest kraj dla starych ludzi, stworzonym wspólnie z Michałem Walczakiem. Sukces tego przedstawienia z 2008 roku zaowocował kolejnymi spektaklami Rutkowskiego: Ojciec polski (z tekstem Walczaka) i Seks polski (autorstwa Macieja Łubieńskiego).
- Michał Walczak - reżyser i dramatopisarz, absolwent SGH, wiedzy o teatrze i reżyserii w Akademii Teatralnej w Warszawie. Znany z dramatów takich jak Piaskownica, Podróż do wnętrza pokoju i Kopalnia.
- Maciej Łubieński - historyk z wykształcenia, pracował w „Vivie”, TVN Warszawa i Radiu Roxy, gdzie przygotowywał skecze antenowe z Rafałem Rutkowskim. Przy okazji pracy nad Seksem polskim poznał Michała Walczaka.
Spotkanie Walczaka z Łubieńskim było nieuniknione w artystycznym środowisku Warszawy. Kiedy Walczak zadzwonił do Łubieńskiego z pomysłem stworzenia niezobowiązującej trupy teatralnej, Łubieński, jak wspomina: „W sumie - co ja miałem do stracenia? Poszedłem”.
Kryzys i narodziny Pożaru w Burdelu
W 2012 roku Warszawa, choć bawiła się, czuła pewną schyłkowość szampańskich nastrojów po Euro 2012. Chłodna 25, po latach udanej działalności, zaczęła być problemem dla mieszkańców wspólnoty, od której wynajmowano lokal. Hałas i palenie papierosów na zewnątrz, a także sprzedaż alkoholu (źródło utrzymania kawiarni), nie podobały się wspólnocie. Na początku 2012 roku wygasła koncesja na sprzedaż alkoholu, a mieszkańcy nie wyrazili zgody na jej przedłużenie. Jednym ze sposobów ratowania Chłodnej było stworzenie bezalkoholowego Klubu Komediowego, w którym działalność rozpoczął Pożar w Burdelu.
Rafał Rutkowski opisywał atmosferę Chłodnej w tamtym czasie: „Uwielbiam tę zatęchłą piwnicę. Jest syfek, troszeczkę zasmarkana kurtynka, plastikowe niewygodne krzesła, wszystko jak trzeba. Atmosfera undergroundowa w dobrym tego słowa znaczeniu”.
Burdel Trupa: "And I am from Radom!"
W pierwszych przedstawieniach „Najlepszy towar w mieście” za zasmarkaną kurtynką na Chłodnej pojawili się: Anna Smołowik, Monika Babula, Agnieszka Przepiórska, Andrzej Konopka, Maciej Łubieński i Mariusz Laskowski. Większość z nich przybyła do Warszawy z różnych stron Polski, nieliczni byli warszawiakami z urodzenia. Aktorzy, po części szukający swojej drogi, rozczarowani dotychczasowymi doświadczeniami lub znużeni pracą na etacie, przyjęli propozycję Walczaka, zarażającego entuzjazmem, by stworzyć niezależnie działającą trupę kabaretową, bez większych oczekiwań.
Charakterystyczne cechy przedstawień
Pierwsze przedstawienia Burdelu charakteryzował radosny chaos, potęgowany bliskim kontaktem z widzami. Teksty Walczak i Łubieński pisali błyskawicznie, dając aktorom zaledwie kilka dni na próby. Z braku miejsca cała Burdel Trupa siedziała i przebierała się na scenie, czasem czytali z kartek, mylili się i zapominali tekstów, co wywoływało radość widowni. Publiczność na Chłodnej, nauczona żywej interakcji przy pokazach Klancyka, nie wahała się głośno komentować i wchodzić w dialog z aktorami.
Siłę Burdelu budowały nie tylko teksty Walczaka i Łubieńskiego nawiązujące do aktualnych wydarzeń w stolicy, ale przede wszystkim wdzięk i stuprocentowe zaangażowanie aktorów. Jak w prawdziwym burdelu, nie brakuje erotyzmu, dodawanego przez wprowadzającą burleskę na warszawskie sceny Betty Q i jej następczynie, prezentujące striptiz artystyczny, wpisany kontekstowo w temat przedstawienia.
Postaci i ich twórcy
Walczak i Łubieński stworzyli kilka nośnych dla współczesności typów, czerpiąc po części z prywatnych doświadczeń swoich aktorów:
- Samotna Matka aka Dzika Agnes aka HGW - Agnieszka Przepiórska, korzystająca z osobistych doświadczeń, portretująca prezydent Warszawy Hannę Gronkiewicz-Waltz. Jest rozdarta pomiędzy swoją konserwatywną naturą jako HGW, a lewicowymi poglądami Dzikiej Agnes. Jest kochanką Burdeltaty i w pewnym momencie zrezygnowała z występów po całym kraju, aby częściej przebywać z synem.
- Paula z Wilanowa aka Dziewczyna z Charlotte - Monika Babula, reprezentująca warszawską klasę średnią, walcząca z kredytem za apartament w Wilanowie, próbująca żyć w stylu eko, często lądująca pod mostem. Prezentuje rozterki i dramaty kobiety klasy średniej w Polsce na początku XXI wieku. Miała romans z Leszkiem Balcerowiczem, a później z Doktorem Fakiem.
- Lena Piękniewska aka Charlotte aka Trasa Toruńska aka Konstytucja - Lena Piękniewska (gra siebie) jest diseuse Pożaru w Burdelu, śpiewającą liryczne piosenki, często inspirowane jej zaangażowaniem w kwestie żydowskie.
- Profesor Max Hardkor aka Ostatni Hetero - Maciej Łubieński, naczelny intelektualista w Burdelu, cierpiący na brak seksu z powodu dominacji homolobby, ale wytrwale podrywający kobiety na aluzje literackie. Jest byłym wykładowcą akademickim, pracownikiem ratusza, sierota po Unii Wolności. Stworzył fabrykę produkującą nacjonalistów, w tym swoją córkę Traumę.
- Doktor Janusz Fak aka Pałac Kultury - Oskar Hamerski, naczelny psychoterapeuta Warszawy, znany z Teatru Narodowego, ujawniający swoją vis comica. Bada energię seksualną Warszawy i w przypadku podwyższonego napięcia proponuje terapie rozluźniające, które pacjent ma wykonywać z publicznością.
- Duszpasterz Hipsterów - Andrzej Konopka, otwarcie mówiący o swoich doświadczeniach życia w małym miasteczku i kościele katolickim. Jest pupilem liberalnych mediów, w otwartym konflikcie z hierarchią kościelną, zaprzyjaźniony z Burdeltatą.
- Burdeltata (grany przez Andrzeja Konopkę) - dyrektor burdelu artystycznego, menadżer i twórca kultury niezależnej. Wcześniej biznesmen, sprowadzający do Polski auta z Niemiec i organizujący targi erotyczne. Przed transformacją odpowiedzialny za rozpracowanie kościoła i opozycji, nie przeszedł weryfikacji SB w 1989 roku.
- Etno - córka Burdeltaty, dziewczyna narodowa, dilerka burdelu artystycznego, reprezentująca pokolenie '89. Szuka korzeni, chodzi na biały śpiew i głosuje na Kukiza, zbuntowana przeciw ojcu.
- Podpalacz Tęczy - syn milicjanta i nauczycielki, z domu wyniósł kult siły i patriotyzmu. Jest kibicem sportowego warszawskiego klubu, ale maluje obrazy. Mieszka na Targówku, kupuje masowo książki.
- Zdzisław - syn Burdeltaty, inżynier, kierował budową drugiej nitki metra w Warszawie. Był związany z Paulą, z którą wziął ślub i kupił mieszkanie w Wilanowie. Ma konflikt z ojcem i matką.
Mitologia współczesnej Warszawy
Członkowie Pożaru w Burdelu, w większości „słoiki”, nie bali się z tego żartować, a jednocześnie z czułością budowali mitologię współczesnej Warszawy. W pierwszym hicie Anna Smołowik śpiewała o trasie dla ukochanego Ryana Goslinga: „Pokażę Ci Warszawę, Plan B i Łazienki, Przekąski Zakąski, metro i Powązki, Instytut Teatralny i Dworzec Centralny, a na koniec zwiedzania Muzeum Powstania”. W rock-operze Noc w Pałacu z czułością spojrzeli na Pałac Kultury, który w piosence Oskara Hamerskiego zapewniał: „jestem Polakiem, warszawiakiem” i kierował mocne słowa w stronę rosnących szklanych wieżowców.
Spektakl w praskim „Koneserze” był ukłonem w stronę niedocenianej, prawej strony Wisły, z hitem disco polo Praski miś i protest songiem East Coast West Coast o budowie drugiej linii metra, służącej wyłącznie lewobrzeżnej Warszawie.
Ewolucja i Sukces: "Zapierdalamy po cienkiej czerwonej linii"
Pożar w Burdelu Fabryka Patriotów Piosenka o gimnazjach
Walczak i Łubieński otwarcie inspirowali się kabaretami międzywojennymi (Momus, Qui Pro Quo) oraz PRL-owskimi (Kabaret Dudek, Kabaret Olgi Lipińskiej), reagując żywo na rzeczywistość. Kolejne przedstawienia Burdelu stały się przeglądem wydarzeń z pierwszych stron „Gazety Stołecznej”: od budowy drugiej linii metra, przez podpalanie „Tęczy” na placu Zbawiciela, po pożar Mostu Łazienkowskiego.
Andrzej Konopka kpiąco zapowiadał Burdel Trupę: „Zapierdalamy po cienkiej czerwonej linii między tradycją teatru wspólnoty Jerzego Grotowskiego a tradycją teatru komercji Michała Żebrowskiego”. Autorzy, śmiejąc się sami z siebie, trafiali w sedno artystycznych ambicji polskich twórców. Piosenka Chcę na etat, śpiewana przez Annę Smołowik, stała się kolejnym przebojem, symbolizującym dążenie do stabilności, choć większość Burdel Trupy nie jest zatrudniona na stałe.
Autorzy czerpią z bogactwa polszczyzny mówionej, nie bojąc się wulgaryzmów, a ich największym atutem są autentyczne dialogi, pisane pod aktorów, którzy dzięki swoim osobowościom i scenicznej inteligencji nadają skeczom i piosenkom indywidualny rys.
Gdzie jesteś, sponsorze? Przejście do mainstreamu
Obietnica Michała Walczaka „Warszawa padnie u Waszych stóp” stała się rzeczywistością. Rok po debiucie Burdel odpalił prawdziwą petardę na stołecznych scenach. Najpierw przenieśli się wraz z Grzegorzem Lewandowskim do Baru Studio na placu Defilad, gdzie miała premierę rock-opera Noc w Pałacu. Potem zakotwiczyli się w Teatrze WARSawy, przygotowując Gorączkę powstańczej nocy - przedstawienie uznane za jedną z najważniejszych premier 2013 roku, odważnie mierzące się z mitologią Powstania Warszawskiego.
Efektem były: książka ze scenariuszem, płyta z piosenkami, Wdecha od „Gazety Wyborczej” dla wydarzenia artystycznego roku 2013 oraz zaproszenia do Nowego Teatru, Muzeum Historii Żydów Polskich i na Open’er Festival. Pożar w Burdelu wskoczył do mainstreamu, a zachwycona klasa średnia uznała, że wypada w nim bywać, płacąc nawet sto złotych za miejsce. Piosenka Gdzie jesteś sponsorze?, skierowana do tej grupy, zapowiadała rosnącą niezależność finansową. Bilety znikały w kilka dni, a na widowni pojawiały się znane osoby publiczne, nakręcając popularność.
Ewolucja przedsięwzięcia spowodowała odpływ części alternatywnej publiczności z Chłodnej, zarzucającej zdradę ideałów i odwieczny polski spór między „biednymi, ale niezależnymi” a „bogatymi, którzy się sprzedali”.
Od lokalnych problemów do ogólnopolskich debat
Po wygranych wyborach w Polsce w 2015 roku przez Prawo i Sprawiedliwość, kolejne odcinki Pożaru w Burdelu dotyczyły coraz bardziej wydarzeń ogólnopolskich, a coraz mniej lokalnych problemów warszawskich. Zespół prezentuje spektrum postaw politycznych w Polsce. PwB wykorzystuje elementy burleski i iluzji, reagując na współczesne wydarzenia. Kiedy w 2015 spłonął Most Łazienkowski, PwB śpiewał: „Zacząłeś wieczorem, skończyłeś rankiem - jesteś, moście Łazienkowski, wspaniałym kochankiem. / 424 metry długości. Płonąłem dla ciebie, Wisło, z miłości”. Kiedy w Warszawie podpalano kilkukrotnie instalację Tęcza, w piosence śpiewanej przez Podpalacza Tęczy znalazło się wyznanie: „Nienawidzę piękna / harmonii i barw / Wkurwiają mnie ludzie / Wkurwia mnie ten świat / Warszawa mnie męczy, ja - Podpalacz Tęczy”.
Programy artystyczne i rewitalizacja
Członkowie zespołu prowadzą również własne programy artystyczne, takie jak: Duszpasterz hipsterów i księża wyklęci, Żelazne Waginy, Miastoterapia, Baśnie z dna Wisły, Solarium. W 2016 roku artyści włączyli się w program rewitalizacji Placu Hallera na Pradze-Północ w Warszawie, organizując Festiwal Magii i Ściemy oraz urodziny Dzikiej Strony Wisły.
Herosi Transformacji i Fabryka Patriotów
W 2018 roku PwB na zlecenie TVN przygotował widowisko Fabryka patriotów, wyemitowane na antenie stacji i dostępne w serwisach VOD. Spektakl został entuzjastycznie przyjęty przez celebrytów i publiczność w studiu, choć nie wzbudził wielkiego uznania telewidzów. „Herosi transformacji” to kolejny komiks muzyczny Pożaru w Burdelu, wystawiany na deskach Małej Warszawy. 30. rocznica odzyskania wolności jest okazją do rozmowy o transformacji z perspektywy polityki i popkultury, której symbolem jest musical. Pożar w Burdelu powraca jako warszawski teatr muzyczny, którego celem jest tworzenie oryginalnych, polskich musicali. W ramach II Planu Balcerowicza, ogłoszonego przez bohaterskiego Balcero, napędem PKB ma być popkultura i rozrywka: komiksy, gry komputerowe i musicale.
Trauma Travel: satiryczna podróż przez polskość
Spektakl Trauma Travel Michała Walczaka to satyryczna wycieczka, która ośmiesza każdego, kto odważył się na nią wsiąść. Głównymi bohaterami są Paula i Zdzisław, którzy uciekając od polityki i doczesnego życia, wpadają w sidła swoich traum. Spektakl, w formie musicalu, jest zbiorem prześmiewczych anegdot na temat polskości, Polski i Polaków, trafiając w gusta zarówno zwolenników, jak i przeciwników obecnej polityki kraju. Jest to wnikliwa obserwacja otaczającego świata, przystosowana do wymogów teatralnych.
Nagrody i Uznanie
Pożar w Burdelu zdobył liczne nagrody i wyróżnienia:
- 2013 - Wdecha (nagroda warszawskiej redakcji „Co jest grane?”)
- 2014 - Michał Walczak został jednym z 50 najbardziej wpływowych Polaków według „Wprost”.
- 2014 - Uhonorowanie Teatru Pożar w Burdelu przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
- 2015 - Nominacja do nagrody im. Cypriana Norwida.
- 2016 - Nagroda Główna Zwierciadeł za „Herosów transformacji”.
- 2017 - Róże Gali w kategorii Teatr dla Michała Walczaka i Macieja Łubieńskiego.
- 2017 - Wyróżnienie honorowe Nagrody im. Zygmunta Hübnera „Człowiek Teatru”.
Podsumowanie działalności
Pożar w Burdelu to grupa kabaretowo-teatralna, założona we wrześniu 2012 roku przez reżysera Michała Walczaka i historyka Macieja Łubieńskiego. Zespół debiutował na deskach Klubu Komediowego Chłodna 25 w Warszawie. Od października 2015 ma swoją siedzibę na Pradze, ale występuje także w różnych teatrach warszawskich i poza stolicą. Zespół wydał album z piosenkami z dziewiątego spektaklu Gorączka powstańczej nocy w 2014 roku i od 27 odcinka systematycznie wydaje albumy ze spektakli. Pożar w Burdelu składa się z około 10-15 aktorów i zespołu muzyków. Podobnie jak przedwojenne kabarety literackie (Momus, Qui Pro Quo, Ali Baba) i powojenne (Kabaret Dudek, Pod Egidą, Kabaret Olgi Lipińskiej), PwB przedstawia obrazy z życia Warszawy i reaguje na współczesne wydarzenia polityczne, łącząc absurdalny humor z liryzmem i wulgarnością.