Pasy międzykondygnacyjne, często określane jako pasy przeciwpożarowe między oknami, stanowią kluczowy element bezpieczeństwa pożarowego w budynkach wielokondygnacyjnych. Ich głównym zadaniem jest ograniczenie możliwości rozprzestrzeniania się ognia pomiędzy kondygnacjami oraz po elewacji budynku. W niniejszej artykule przedstawiono ewolucję przepisów dotyczących pasów międzykondygnacyjnych, aktualne wymagania oraz kontrowersje związane z ich wykonawstwem i materiałami.
Ewolucja Przepisów dotyczących Pasów Międzykondygnacyjnych
Wymagania dotyczące fragmentu ściany zewnętrznej pomiędzy otworami pojawiły się w przepisach techniczno-budowlanych już w 1980 roku. Początkowo dokument, Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 3 lipca 1980 r., w § 189 ust. 1, stanowił, że otwory w ścianach zewnętrznych powinny być od siebie oddalone w pionie na odległość co najmniej 0,8 m.
Jako równorzędne rozwiązanie dopuszczano oddzielenie poziome w formie daszków, gzymsów i balkonów o wysięgu co najmniej 0,6 m, a także oddzielenie poziome i pionowe o łącznej długości co najmniej 0,8 m. W budynkach powyżej 2 kondygnacji zewnętrzna warstwa ścian oraz daszki, gzymsy i balkony miały być wykonane z materiałów niepalnych lub niezapalnych. Przepisy te nie dotyczyły podokienników w holach i w ciągach komunikacyjnych budynków.
Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej z 14 grudnia 1994 r. w § 223. ust. 1. również wskazywało, że w ścianach zewnętrznych budynku odległość między otworami w pionie powinna wynosić co najmniej 0,8 m. Równorzędnie można było stosować oddzielenie poziome w formie daszków, gzymsów i balkonów o wysięgu co najmniej 0,5 m lub też inne oddzielenie poziome i pionowe o łącznej długości co najmniej 0,8 m. W tym przepisie elementy poziome, miały mieć odporność ogniową wymaganą w stosunku do ścian osłonowych budynku i być wykonane z materiałów niepalnych.
Sformułowanie „pas międzykondygnacyjny” znalazło się w Warunkach Technicznych (WT) dopiero w 2002 roku, w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. (§ 223 ust. 1). Stanowiło ono, że w ścianach zewnętrznych budynku wielokondygnacyjnego, z zastrzeżeniem § 224, powinny być pasy międzykondygnacyjne o wysokości co najmniej 0,8 m.
Za równorzędne rozwiązania uznano oddzielenia poziome w formie daszków, gzymsów i balkonów o wysięgu co najmniej 0,5 m lub też inne oddzielenie poziome i pionowe o sumie wysięgu i wymiaru pionowego co najmniej 0,8 m. Elementy poziome wymienione w ust. 2, miały mieć klasę odporności ogniowej wymaganą w stosunku do ścian zewnętrznych budynku i być wykonane z materiałów niepalnych.
Jedyną istotną zmianą na przestrzeni lat było zastąpienie wymagania niepalności przez nierozprzestrzenianie ognia (NRO) dla oddzieleń poziomych oraz poziomych i pionowych wysuniętych poza płaszczyznę ściany zewnętrznej. Z punktu widzenia bezpieczeństwa pożarowego, krok ten jest często uznawany za niezrozumiały, gdyż w momencie tworzenia przepisu pas międzykondygnacyjny był niepalnym pasem na elewacji lub z niewielką ilością materiałów palnych.
Aktualne Wymagania i Definicje
Obwieszczenie Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 8 kwietnia 2019 r. w § 223 ust. 1. podtrzymuje, że w ścianach zewnętrznych budynku wielokondygnacyjnego, z zastrzeżeniem § 224, powinny być pasy międzykondygnacyjne o wysokości co najmniej 0,8 m. Również za równorzędne rozwiązania uznaje się oddzielenia poziome w formie daszków, gzymsów i balkonów o wysięgu co najmniej 0,5 m lub też inne oddzielenie poziome i pionowe o sumie wysięgu i wymiaru pionowego co najmniej 0,8 m. Elementy poziome powinny spełniać wymagania szczelności i izolacyjności ogniowej, również w obrębie połączenia ze ścianami zewnętrznymi, przez okres odpowiadający czasowi klasyfikacyjnemu wymaganemu w stosunku do ścian zewnętrznych budynku i być nierozprzestrzeniające ognia.
Pasy międzykondygnacyjne podlegają również pozostałym wymaganiom, które są stawiane dla ścian zewnętrznych. Niezależnie od przyjętego rozwiązania, należy pamiętać o odpowiednim uszczelnieniu połączenia stropu międzykondygnacyjnego ze ścianą zewnętrzną. Mimo braku odpowiedniego zapisu w przepisach techniczno-budowlanych, wykonanie pasa międzykondygnacyjnego jest rekomendowanym rozwiązaniem (m.in. przez Stowarzyszenie DAFA) wynikającym z zasad wiedzy technicznej.
W ścianach zewnętrznych budynków wielokondygnacyjnych (§ 224), nad strefą pożarową PM (produkcyjno-magazynową), o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 1000 MJ/m2, wysokość pasa międzykondygnacyjnego powinna wynosić co najmniej 1,2 m. Warunki techniczne WT precyzują, w jaki sposób architekt może zaprojektować połączenie stropu ze ścianą zewnętrzną pod względem kształtu pasa międzykondygnacyjnego. Najczęściej spotykanym rozwiązaniem jest pas o wysokości 80 cm, co stanowi minimalny wymiar, jaki należy zachować pomiędzy otworami w pionie.
Odległości Między Budynkami a Rozprzestrzenianie Ognia
Możliwość rozprzestrzeniania się pożaru między budynkami ogranicza się zwykle przez zapewnienie odpowiednich odległości między ścianami zewnętrznymi budynków. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w § 271 ust. 1 stanowi, że odległość między zewnętrznymi ścianami budynków niebędącymi ścianami oddzielenia przeciwpożarowego, a mającymi na powierzchni większej niż 65% klasę odporności ogniowej (E), określoną w § 216 ust. 1 w 5 kolumnie tabeli, nie powinna być mniejsza niż odległość w metrach określona w poniższej tabeli: Rodzaj budynku (...) - ZL i IN - 8 m.
Odległości między domami na sąsiednich działkach regulują również przepisy przeciwpożarowe. Dla domów murowanych odległość nie może być mniejsza niż 8 m, gdy oba zwrócone są do granicy ścianami z oknami. Odległość może wynosić 6 m, gdy w obu od strony granicy są ściany bez okien. Dla domów drewnianych (ze ścianami lub dachami rozprzestrzeniającymi ogień) położonymi na sąsiednich działkach, odległość nie może być mniejsza niż 16 m, bez względu na otwory w ścianach. W przypadku sąsiedztwa domu murowanego i drewnianego odległość nie może być mniejsza niż 12 m.
Pozycja ochrony przeciwpożarowej w procesie budowlanym
Badania Odporności Ogniowej i Normy
Badania odporności ogniowej ścian osłonowych kurtynowych przeprowadza się wg norm:
- PN-EN 1363-1:2001 [3] - wymagania ogólne,
- PN-EN 1363-2:2001 [4] - procedury alternatywne i dodatkowe,
- PN-EN 1364-3:2006 [5] - ściany kurtynowe, pełna konfiguracja,
- PN-EN 1364-4:2007 [6] - ściany kurtynowe, częściowa konfiguracja,
- EXAP prPN-EN 15254-6 Rozszerzone zastosowanie wyników badań odporności ogniowej.
Elementy okładzin elewacyjnych (§ 225) powinny być mocowane do konstrukcji budynku w sposób uniemożliwiający ich odpadanie w przypadku pożaru w czasie krótszym niż wynikający z wymaganej klasy odporności ogniowej określonej w tab. Ostatnie zmiany z marca 2009 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. związane były z ewolucją zbioru Polskich Norm przyjmującego normy europejskie.
Kontrowersje wokół Materiałów i Proponowanych Zmian
Obecnie grubość palnych warstw izolacji cieplnej w najpopularniejszej w Polsce metodzie ociepleń ETICS najczęściej zaczyna się od 150 mm, co oznacza 3-4 krotny wzrost gęstości obciążenia ogniowego od samego ocieplenia ściany w ciągu 40 lat.
Propozycje zmian w § 227 ust. 11 dotyczące pasów są zaczerpnięte z tzw. wytycznych SITP - "Wytyczne projektowania ocieplenia elewacji budynków z uwagi na bezpieczeństwo pożarowe". Przeniesienie tych rozwiązań do projektu WT budzi wątpliwości co do obiektywności, ponieważ wytyczne te zostały opracowane wspólnie przez przedstawicieli Komendy Głównej PSP i producentów wełny mineralnej, a ich skutkiem będzie ograniczenie zastosowania styropianu na rzecz stosowania wełny.
Wyniki Badań i Argumenty Przeciwko Wprowadzeniu Pasów z Wełny
Brak wyników badań lub obiektywnych opracowań, które potwierdzałyby konieczność zabezpieczania ociepleń ETICS ze styropianem czy PIR z zastosowaniem pasów z wełny. Przeciwko wprowadzeniu pasów przemawiają wyniki i wnioski z badań, w tym:
- Opinia i wnioski z pożarowych badań porównawczych ETICS ze styropianem i układu ociepleniowego ze styropianem oraz pasami z wełny mineralnej wykonane w połowie 2020 r. w Krakowskim Oddziale Instytutu Szkła i Ceramiki Materiałów Budowlanych (ICIMB) w tzw. dużej skali.
- Opinia i wnioski ITB z eksperymentalnych porównawczych badań pożarowych układów ETICS ze styropianem oraz z pasami z wełny mineralnej, wykonanych w Instytucie Techniki Budowlanej w 2023 r. w tzw. średniej skali.
W przeprowadzonych badaniach układy z pasami i ocieplenia wyłącznie ze styropianem uzyskały podobne wyniki. Oba rozwiązania pozytywnie przeszły badania zarówno metodą polską (średnia skala) jak i uznawaną za dużo bardziej rygorystyczną brytyjską (duża skala). Wnioski z ww. badań nie potwierdzają skuteczności czy istotnego wpływu pasów na wzrost bezpieczeństwa pożarowego.
Opisywane w mediach pożary budynków wysokich - wieżowca w Walencji (luty 2024 r.) czy wieżowca Grenfell Tower w Londynie - dotyczą budynków, których obudowę stanowiła fasada wentylowana, ocieplenie (wełna mineralna i PIR) oraz kasety elewacyjne ACM z wypełnieniem z polietylenu. Wprowadzenie pasów nie jest możliwe również z przyczyn formalnych, ze względu na brak dokumentów, które pozwalałyby na wprowadzenie takich rozwiązań jako jednego systemu ociepleń (ETICS).
Ograniczenia Techniczne i Ekonomiczne
Przeciwko wprowadzeniu pasów przemawiają również ograniczenia techniczne i materiałowe dotyczące wełny. Z uwagi na niższą lambdę styropianu czy poliuretanu niż wełny, dla uzyskania tej samej izolacyjności należałoby zastosować grubszą warstwę wełny (np. ocieplenie ze styropianu gr. 18 cm i pas z wełny 20 cm). Łączenie styropianu lub PIR z wełną mineralną skutkuje w praktyce wieloma problemami techniczno-eksploatacyjnymi, takimi jak szczelność, efektywność cieplna, różnica grubości, wpływ na trwałość czy kwestie estetyczne.
Konieczność stosowania izolacji z wełny mineralnej doprowadzi do wzrostu cen ociepleń (wełna jest około trzykrotnie droższa od styropianu), a co za tym idzie do podniesienia kosztów inwestycji rządowych, samorządowych i prywatnych, w tym ceny mieszkań. Ponadto zmiany pozostawałyby w sprzeczności z nowymi europejskimi wymogami dla produktów budowlanych dotyczącymi oceny środowiskowej, np. śladu węglowego wyrobów (większy dla ETICS z wełną mineralną niż dla styropianu czy PIR).
Alternatywne Rozwiązania i Dalsze Propozycje Zmian
Propozycja podwójnej warstwy zbrojonej na górnym ościeżu jest rozwiązaniem stosowanym w ETICS. W przeciwieństwie do pasów z wełny, wiele badań potwierdza wpływ takiego rozwiązania na poprawę wytrzymałości ETICS, a co za tym idzie, pozytywny wpływ na poziom bezpieczeństwa pożarowego ocieplenia budynku. Rozwiązanie to jest wykonalne, zgodne ze sztuką, tanie i łatwe w wykonaniu, pozostając w zgodzie z oceną techniczną na system ociepleń.
Istnieją też propozycje zmian w § 230 ust. 1 pkt 1) i 2), dotyczące określenia BROOF(t1) oraz stosowania skrótu NRO wyłącznie do klasyfikacji ścian zewnętrznych od strony zewnętrznej. W kwestii dachów, przeprowadzone w 2024 r. w ITB Pionki i w 2021 r. w Kiwa B.D.A. Testing B.V. porównawcze badania ogniowe dwóch układów dachowych z materiałami hydro- i termoizolacyjnymi z certyfikatem FM Global i zamontowanymi panelami fotowoltaicznymi nie potwierdziły lepszego zachowania ogniowego dachu z izolacją z wełny mineralnej w porównaniu z dachem z izolacją z PIR.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami balkony i loggie są naturalną barierą dla ognia i same w sobie ograniczają rozprzestrzenianie ognia, analogicznie jak to jest przy pasach międzykondygnacyjnych, gdzie za równoznaczne do pasów uważa się gzymsy itp. wystające 50 cm (balkony i loggie są dużo szersze). W proponowanych zmianach § 235 ust. 2 sugeruje się uznanie za równorzędne rozwiązanie do pasa międzykondygnacyjnego oddzielenia poziomego w formie daszku, gzymsu i balkonu o wysięgu co najmniej 0,8 m lub też inne oddzielenie poziome i pionowe o sumie wymiaru pionowego i wysięgu co najmniej 1,2 m, z zachowaniem warunków określonych w § 234 ust.
Pas międzykondygnacyjny jest elementem konstrukcji budynku, a odporność ogniowa elementów konstrukcyjnych jest niezależna od ocieplenia. Propozycje sformułowane przez KG PSP, które miałyby potraktować pas międzykondygnacyjny jak element ocieplenia budynku, czego skutkiem byłoby wprowadzenie wełny mineralnej w dużo szerszym zakresie, są krytykowane jako nieprawidłowe i niemerytoryczne.