Profesjonalne jednostki straży pożarnej na terenie Polski zaczęły systematycznie formować się pod koniec XIX wieku, co wygenerowało potrzebę ustanowienia hierarchii oraz oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 roku dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Współcześnie funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Obie jednostki mają wspólną misję, taką jak walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, lecz znacząco różnią się pod względem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych.
Ewolucja Umundurowania i Oznak w Polskim Pożarnictwie
Przed powstaniem Państwowej Straży Pożarnej (PSP) funkcjonariusze pożarnictwa zobowiązani byli do korzystania z umundurowania i tzw. odzieży specjalnej. Kwestia ta podlegała regulacji przez ministra spraw wewnętrznych, co znalazło wyraz w zarządzeniu z dnia 7 lipca 1975 r. w sprawie określenia wzorów umundurowania, dystynkcji i oznak oraz wzorów odzieży specjalnej funkcjonariuszy pożarnictwa (MP nr 23 poz. 148). Zagadnieniu oznak, które w dzisiejszym rozumieniu obejmuje także oznaki stopni (zwane dystynkcjami stopni), poświęcono część opisową i graficzną tego zarządzenia.
Mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r., regulacje uwzględniające kwestie umundurowania i oznakowania były również przedmiotem następujących aktów prawnych:
- rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z dnia 24 września 1992 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU nr 93 poz. 461),
- rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 18 listopada 1997 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU nr 152 poz. 1001),
- rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 31 marca 2003 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU nr 71 poz. 650 ze zm.),
- rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (DzU z 2006 r. nr 4 poz. 25 ze zm).
Ewolucja Oznak Rozpoznawczych i Specjalistycznych
Oznaka Orła Pożarniczego
Przepisy z 1975 r. do grupy oznak sensu stricto zaliczały m.in. wizerunek złotego orła na czapce (§ 4 ust. 1 pkt 1), którego wizualizację zamieszczono w załączniku nr 5 do zarządzenia i opatrzono oznaczeniem „wzór 43”. Motywem głównym oznaki jest orzeł ze wzniesionymi skrzydłami, z głową zwróconą w prawo. Orzeł zdaje się spoczywać na hełmie strażackim z wyraźnie zarysowanym grzebieniem, skierowanym czołem w stronę, w którą spogląda orzeł. Kompozycji dopełniają dwa skrzyżowane topory strażackie, pomiędzy których głowicami rozpięta jest lina kręcona.
Oznaka w postaci z 1975 r. została w 1992 r. zastąpiona emblematem z wizerunkiem orła o podobnej kompozycji, lecz znacznie lepiej opracowanej. Widać wyraźne różnice w wykorzystanych wizerunkach hełmów między orłem z 1975 r. a tym z 1992 r. W kolejnych regulacjach oznaka nie była zmieniana. Dopiero rozporządzenie z 1997 r. rozróżnia dwie odmiany oznaki z orłem: metalową i tekstylną (wykonaną nićmi koloru złotego), przy czym nie określa wzoru wersji metalowej. Odmiana metalowa przeznaczona była do stosowania na czapkach rogatywkach. Rozporządzenie z 2005 r. wprowadza graficzny wzór oznaki orła w wersji metalowej (obok tekstylnej).
W 2021 r. oznace nadano nazwę orła pożarniczego i zakwalifikowano ją do grupy oznak rozpoznawczych.
Oznaka Orła Generała
Ciekawą oznaką, nawiązującą koncepcyjnie do orła pożarniczego, przeznaczoną dla generałów pożarnictwa, jest orzeł umieszczany na kołnierzu kurtki i płaszcza generała (oznaczony jako wzór 44). Jest to protoplasta oznaki orła generała, znanej z rozporządzenia z 2021 r. Orzeł na kołnierzach według wzoru nr 44 jest specyficzny, zawiera motywy hełmu, toporów i liny (nawiązujące do orła według wzoru 43). Nie pojawiają się one już w późniejszych wersjach tej oznaki. Gruntowna zmiana nastąpiła w 1992 r., kiedy to zrezygnowano z atrybutów w postaci hełmu, toporów i liny, dodając natomiast koronę. Rozporządzenie z 2021 r. nazywa tę oznakę orłem generała i zalicza do grupy oznak dodatkowych.
Wczesne Oznaki Przynależności do Jednostek (1983)
Zarządzenie mundurowe z 1975 r. początkowo nie znało kategorii oznak wskazujących jednostkę organizacyjną ochrony przeciwpożarowej. Dopiero w maju 1983 r., zarządzeniem zmieniającym, wprowadzono do użytkowania oznaki określające przynależność funkcjonariusza do określonej jednostki oraz zajmowane stanowisko służbowe. Miały one ogólną postać okrągłego emblematu (przypominającego pieczęć okrągłą) o średnicy ok. 78 mm. Graficzne wzory tych oznak określono w załączniku nr 2 do zarządzenia zmieniającego, przyporządkowując im numery wzorów od 54 do 58.
Przykładowe przyporządkowanie oznak:
- dla funkcjonariuszy pełniących służbę w Komendzie Głównej Straży Pożarnych - wzór 56,
- dla funkcjonariuszy komend wojewódzkich - wzór 54,
- dla komend rejonowych - wzór 55,
- dla szkół pożarniczych - wzory nr 57 (dla Szkoły Głównej Służby Pożarniczej) i 58 (dla szkół chorążych pożarnictwa).
Siedzibę jednostki określano za pomocą dodatku do oznaki zasadniczej w postaci prostokąta z nazwą miejscowości (np. OPOLE we wzorze nr 54, WARSZAWA we wzorze nr 55, POZNAŃ we wzorze nr 58). W polu centralnym oznaki umieszczono stylizowaną głowę orła na tle strażackiego hełmu z grzebieniem, spoczywającą na gałązce laurowej. Legendy, z wyjątkiem oznak szkolnych, zawsze składały się z napisu "STRAŻ POŻARNA" oraz skrótów KWSP lub KGSP. Oznaki te zachowano i nieznacznie zmodyfikowano po powstaniu PSP, za sprawą rozporządzenia z 1992 r., upraszczając emblemat i zmieniając formułę "STRAŻ POŻARNA" na "PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA".
Emblematy Państwowej Straży Pożarnej (od 1997 r.)
Od momentu wejścia w życie rozporządzenia z 1997 r. oznaki identyfikacyjne PSP przybrały postać stylizowanej czarnej tarczy herbowej, stanowiącej tło dla logo PSP projektu Zbigniewa Stasika. Określono je mianem emblematów Państwowej Straży Pożarnej. Występowały one w wersji dla komend i dla jednostek ratowniczo-gaśniczych i były to emblematy tekstylne. Na czarnym tle tarczy herbowej umieszczono logo - znak przedstawiający białego orła w czerwonym kole, znajdującego się na tle hełmu strażackiego z grzebieniem i skrzyżowanych toporów. Hełm i topory otoczone są wieńcem z liści dębowych i laurowych.
Owe emblematy przetrwały bez większych zmian do chwili obecnej i są na stałe przyszywane do elementów ubioru służbowego strażaków PSP, takich jak bluza służbowa, bluza służbowa typu polar i kurtka służbowa przeciwdeszczowa, wprowadzonego rozporządzeniem z 2021 r. Akt ten zawiera wzór aktualnej wersji tej oznaki. Emblematy te należą do grupy tzw. oznak rozpoznawczych, informujących o przynależności do PSP w ogólności.
Oznaki Szkolnictwa Pożarniczego
Umundurowanie słuchaczy szkół pożarniczych odznaczało się dodatkowymi oznakami naniesionymi na naramienniki. Dla słuchaczy Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarniczej (WOSP) zarządzenie z 1975 r. przewidziało okrągły metalowy emblemat z literami WOSP, obwiedzionymi wieńcem (wzór nr 46) koloru złotego oraz kręcony biało-niebieski sznurek, poprowadzony dookoła naramiennika. W 1983 r., w związku ze zmianą nazwy uczelni na Szkołę Główną Służby Pożarniczej (SGSP), modyfikacjom uległ wzór emblematu. W załączniku nr 3 do rozporządzenia z 1992 r. nadano tym oznakom nową formę, zbliżoną do tej przewidzianej dla SGSP. Zamiast skrótu SChP zastosowano litery „SAP”, oznaczające Szkołę Aspirantów Pożarnictwa.
Państwowa Straż Pożarna (PSP) a Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
Mimo że obie służby mają tę samą misję ratowania życia i mienia, różnią się znacząco. Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną formacją, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Jej zadania obejmują rozpoznawanie zagrożeń, organizację i przeprowadzanie akcji ratunkowych, współpracę z innymi służbami, a także kształcenie kadr i nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych.
Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną i wyposażoną w sprzęt, ale funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Jednostki OSP są członkami ZOSP RP, lecz stanowią samodzielny podmiot prawny. Do głównych celów i zadań OSP należy współdziałanie z PSP w działaniach prewencyjnych i akcjach ratowniczych, a także informowanie i edukowanie ludności o zagrożeniach.
Nadawanie Stopni Służbowych
W Państwowej Straży Pożarnej
W PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, choć w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
- Minister właściwy do spraw wewnętrznych nadaje pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie, na wniosek Komendanta Głównego PSP.
- Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej nadaje pozostałe stopnie aspirantów.
- Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej nadaje stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej, na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie "w stanie spoczynku". Odebranie stopnia może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
W Ochotniczej Straży Pożarnej
Kwestia nadawania stopni w OSP nie jest tak ściśle uregulowana prawnie, ponieważ OSP funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Jak informuje ZOSP RP, "Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP".
- Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat, kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Hierarchia i Oznaczenia Stopni w PSP
W Państwowej Straży Pożarnej wyróżnia się 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy. Oznaczenia stopni służbowych na mundurach wyjściowych i galowych noszone są w formie tzw. pochewek naramiennych. Na innych rodzajach umundurowania lub odzieży specjalnej mają formę prostokątnych, czarnych emblematów noszonych po lewej stronie, na wysokości piersi.
- Najwyższy stopień korpusu szeregowych w PSP jest odpowiednikiem stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Najniższy stopień podoficerski PSP jest odpowiednikiem stopnia kaprala w Siłach Zbrojnych RP. Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznajemy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Najniższy stopień w korpusie aspirantów to młodszy aspirant, a jego odpowiednikiem w wojsku jest stopień młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Pierwszy stopień oficerski w PSP to młodszy kapitan, odpowiadający randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na ten stopień mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP. Kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł inżyniera pożarnictwa.
- Brygadier pełni funkcję dowódcy brygady i w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier to pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier to najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Dystynkcje w Ochotniczej Straży Pożarnej
Wygląd dystynkcji w OSP jest określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej. Na otoku rogatywki koloru bordo umieszczany jest stopień służbowy.
Specjalistyczne Formacje Ratownicze: JPR i KFR RP
Umundurowanie i Emblematy JPR
W Jednostkach Poszukiwawczo-Ratowniczych (JPR) godłem Jednostki jest błękitny krzyż maltański na tle biało-czerwonej, lotniczej szachownicy z godłem państwowym w środku. Tło znaku stanowi czarne koło. Emblemat godła przewidziany na umundurowanie ma średnicę 9 cm i jest wykonany techniką haftu komputerowego.
Umundurowanie galowe i wyjściowe ratowników JPR stanowi tradycyjny, granatowy mundur strażacki oraz rogatywka ze srebrnym okuciem daszka, srebrnym galonem typu oficerskiego. Na otoku koloru bordo umieszczany jest stopień służbowy lub wojskowy. Do umundurowania galowego dodatkowo zakładany jest srebrny sznur typu oficerskiego. Na lewym rękawie bluzy mundurowej (3 cm poniżej jego wszycia) noszone jest godło Jednostki, w formie haftowanego emblematu, a na prawym rękawie (10 cm poniżej wszycia) godło Korpusu Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej. W taki sam sposób umieszczane są emblematy na kurtkach, płaszczach i kombinezonach załóg samolotowych oraz na odzieży specjalnej. Nakryciem głowy do umundurowania galowego dla kobiet pełniących służbę w JPR jest czarny toczek z godłem (wzór 28) oraz z dystynkcjami posiadanego stopnia służbowego. Czarny beret używany jest przez ratowników do umundurowania służbowego.
Odznaka Skoczka Spadochronowego FR RP
Ustanowiona i zatwierdzona w marcu 1993 roku w Jednostce Poszukiwawczo-Ratowniczej Odznaka Skoczka Spadochronowego Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej nadawana jest w oparciu o regulamin. Jest przeznaczona dla ratowników z formacji ochotniczych i profesjonalnych, posiadających wyszkolenie spadochronowo-desantowe. Odznaka w swej formie nawiązuje do Znaku Spadochronowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Pikujący do walki orzeł symbolizuje oddanie służbie, a złoty wieniec w jego szponach potwierdza wykonanie skoku spadochronowego w warunkach bojowych. Odznakę SS FR RP odróżnia kształt i kolor wieńca, ułożonego z amarantowych płomyków, symbolizujących gotowość ratowania ludzkich istnień. Odznaka (w wersji metalowej) noszona jest po lewej stronie bluzy mundurowej, 55 mm powyżej krawędzi wszycia górnej kieszeni (nad baretkami odznaczeń).
System Stopni Służbowych KFR RP
Od dnia 7 listopada 2017 r., w wyniku włączenia Jednostki w struktury Korpusu Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej (KFR RP), w pododdziałach operacyjno-technicznych JPR obowiązuje system stopni służbowych KFR RP. Dotychczas nadane stopnie ratownicze JPR zachowują ważność na równorzędnym poziomie ze stopniami Korpusu. Nadawanie stopni szeregowych i podoficerów młodszych (tj. od stażysty rat. do technika rat.) jest w kompetencji komendantów (dowódców) jednostek. Stopnie podoficerów starszych i oficerskie (tj. od sierżanta rat. do mł. inspektora rat.) nadaje Komendant Korpusu. Kolor wypustki mundurowej - na wysokości wszycia naramiennika lub na zewnętrznej krawędzi pochewki ze stopniem służbowym - określa specjalność grupy osobowej lub całego pododdziału. Dystynkcje haftowane są w kolorze srebrnym. Oficerowie i podoficerowie Wojska Polskiego oraz funkcjonariusze formacji podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych mogą używać odpowiedników posiadanych stopni resortowych.
Emblemat "BARYT"
Do noszenia emblematu z wyhaftowanym w kolorze złotym napisem „BARYT” uprawnieni są jedynie ratownicy wchodzący w skład pododdziału operacyjno-technicznego JPR. Emblemat ten jest umieszczany na prawym rękawie (3 cm, poniżej wszycia naramiennika) wszystkich rodzajów umundurowania i odzieży specjalnej.
Ostatnie Zmiany w Przepisach (2021) dotyczące Oznak Stopni
Rozporządzenie z 2021 r. wprowadziło istotne zmiany w grafikach obrazujących wzory oznak stopni służbowych funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, umieszczanych na pochewkach na naramienniki i na naramiennikach oraz podkładkach pod oznaki stopni. Poprawiono również opis tych oznak, doprecyzowując kwestie wykonania oznak stopni na naramiennikach marynarek. Wzór oznaki każdego stopnia służbowego ma przypisane mu oznaczenie stopnia. Ponadto dla niektórych stopni służbowych funkcjonariuszy wskazano wymiarowanie pomocnicze belek w kształcie trapezu, co służy doprecyzowaniu detali związanych z ich wykonaniem. Zmieniono również grafikę dotyczącą emblematu z logo PSP, rezygnując z rysunków wymiarowych emblematu oraz tekstylnej odmiany oznaki orła pożarniczego, jako nieprzydatnych z racji zbyt małej ilości szczegółów.
tags: #polar #strazacki #dystynkcje