W przeszłości w polskim ratownictwie wodnym istniał stopień ratownika wodnego morskiego, który był uregulowany prawnie uchwałą Prezydium Zarządu Głównego Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego z dnia 5 grudnia 2009 roku. Po wejściu w życie w 2012 roku ustawy o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych, wprowadzono jedno, obowiązujące uprawnienie - ratownik wodny, które zastąpiło wszystkie dotychczasowe kwalifikacje w zakresie ratownictwa wodnego. Mimo to, Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe zachowało swoje wewnętrzne stopnie jako hierarchię organizacji.
Rola i Zakres Działań Ratownika Morskiego
Praca ratownika morskiego polega na zapewnieniu bezpieczeństwa załóg i pasażerów statków na morzu. Ich głównym zadaniem jest reagowanie w sytuacjach kryzysowych, takich jak nagłe choroby, urazy, wypadnięcia za burtę czy katastrofy morskie. Ratownicy morscy prowadzą działania poszukiwawcze osób zaginionych na morzu, na przykład tych, które zostały zmyte z pokładu statku przez fale. Biorą udział w akcjach podejmowania rozbitków z wody oraz ewakuacji ludzi ze statków w niebezpieczeństwie.
W przypadku osób uratowanych, które tego wymagają, ratownicy morscy udzielają pierwszej pomocy. Obejmuje to tamowanie krwotoków, opatrywanie ran i oparzeń, unieruchamianie złamań i zwichnięć, a w razie potrzeby prowadzenie resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Ważnym elementem ich pracy jest również zapewnienie ochrony przed wychłodzeniem organizmu.
Kluczową umiejętnością ratownika morskiego jest doskonałe pływanie, ponieważ od sprawności fizycznej zależy życie i zdrowie osób, którym udzielana jest pomoc.
Obowiązki Państwa i Organizacji w Zakresie Bezpieczeństwa na Wodach
Zarówno Rzeczpospolita Polska, jak i Unia Europejska mają obowiązek utrzymania gotowości do reagowania na zagrożenia życia i zdrowia obywateli oraz ochrony ich przed skutkami zdarzeń losowych. Według Światowej Organizacji Zdrowia, utonięcia stanowią znaczący problem globalny, będąc trzecią co do liczebności przyczyną przedwczesnej utraty życia.
Za prowadzenie działań ratowniczych na obszarach wodnych odpowiedzialne są podmioty zajmujące się ratownictwem medycznym, Państwowa Straż Pożarna (PSP), a także przedsiębiorstwa i organizacje pozarządowe, takie jak stowarzyszenia ratowników. Do czerwca 2015 roku wydano ponad 100 pozwoleń na wykonywanie działań z zakresu ratownictwa wodnego. Szczególną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa powszechnego, w tym na obszarach wodnych, odgrywa PSP.
Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych miała na celu podniesienie poziomu bezpieczeństwa, jednak statystyki utonięć w Polsce w latach 2011-2013 wykazały gwałtowny wzrost. W celu skutecznego zmniejszenia liczby ofiar konieczne jest stworzenie kompleksowego systemu bezpieczeństwa, obejmującego regulacje prawne, finansowanie, organizację oraz badania naukowe.
Szkoła Główna Służby Pożarniczej w Warszawie jest wskazywana jako instytucja o odpowiednim potencjale intelektualnym i naukowym do prowadzenia badań nad bezpieczeństwem na obszarach wodnych. Wyniki takich badań mogłyby uzupełnić dotychczasowe diagnozy i przyczynić się do poprawy sytuacji.
Podmioty Ratownictwa Wodnego i Ich Zadania
Podmioty ratownictwa wodnego mają za zadanie prowadzenie działań ratowniczych, w tym organizowanie i udzielanie pomocy osobom w stanie zagrożenia życia lub zdrowia na obszarach wodnych. Działania te obejmują współtworzenie systemu bezpieczeństwa wewnętrznego i współpracę z innymi służbami w przypadku zagrożeń powszechnych, awarii technicznych, katastrof naturalnych i klęsk żywiołowych.
Ustawa o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych definiuje kluczowe pojęcia i nakłada obowiązki zarówno na osoby przebywające na tych terenach, jak i na podmioty odpowiedzialne za bezpieczeństwo.
Obowiązki Osób Przebywających na Obszarach Wodnych
- Zachowanie należytej staranności w celu ochrony własnego życia i zdrowia oraz innych osób.
- Zapoznanie się z zasadami korzystania z danego terenu, obiektu lub urządzenia.
- Stosowanie się do znaków nakazu i zakazu.
- Dostosowanie aktywności do własnych umiejętności i aktualnych warunków atmosferycznych.
- Stosowanie odpowiedniego, sprawnego technicznie i dostosowanego do aktywności sprzętu.
- Niezwłoczne informowanie odpowiednich służb o wypadkach, zaginięciach i innych zdarzeniach.
Obowiązki Podmiotów Odpowiedzialnych za Bezpieczeństwo
- Analiza zagrożeń i identyfikacja miejsc niebezpiecznych.
- Oznakowanie i zabezpieczenie terenów, obiektów i urządzeń na obszarach wodnych.
- Prowadzenie działań profilaktycznych i edukacyjnych, w tym powszechna nauka pływania.
- Umieszczanie informacji o zasadach korzystania z wyznaczonego obszaru wodnego, sposobie powiadamiania o wypadkach oraz numerach alarmowych.
- Zapewnienie kontroli wyznaczonego obszaru wodnego przez ratowników wodnych.
- Utworzenie stanowisk obserwacyjnych i wyposażenie w sprzęt ratunkowy, pomocniczy oraz urządzenia sygnalizacyjne.
- Oczyszczanie powierzchni i dna obszaru przeznaczonego do pływania lub kąpieli.
Kąpieliska i pływalnie powinny mieć wytyczone strefy dla umiejących i nieumiejących pływać, wydzielony brodzik dla dzieci, stałą kontrolę lustra wody oraz stanowisko ratunkowe.
Szkolenia - Ratownictwo Wodne Zduńskowolskie WOPR
Rola Państwowej Straży Pożarnej w Ratownictwie Wodnym
Choć PSP jest odpowiedzialna za szeroko pojęte bezpieczeństwo, w tym na obszarach wodnych, samodzielne realizowanie tych zadań przez strażaków jest wyzwaniem, szczególnie w sezonie letnim. Istotnym aspektem jest brak wystarczających analiz umiejętności pływackich i kwalifikacji z zakresu ratownictwa wodnego wśród funkcjonariuszy PSP i członków OSP.
W celu skutecznego działania, strażacy powinni zdobywać kwalifikacje w zakresie ratownictwa wodnego i powodziowego, a także uczestniczyć w szkoleniach doskonalących. Warto uwzględnić w programach szkoleniowych zagadnienia taktyki działania na różnych rodzajach wód oraz w warunkach powodzi i przybrzeżnych wodach morskich. Potencjał instruktorów ratownictwa wodnego może być wykorzystany do szkolenia ratowników z PSP i OSP.
Każda jednostka PSP, na której obszarze znajdują się tereny wodne, powinna być przygotowana do działań ratowniczych w tym zakresie.
Kwalifikacje i Umiejętności Ratownika Wodnego
Ratownik wodny to osoba posiadająca wiedzę i umiejętności z zakresu ratownictwa, technik pływackich oraz inne kwalifikacje przydatne w ratownictwie wodnym, spełniająca wymogi określone w ustawie o państwowym ratownictwie medycznym.
Do kluczowych umiejętności ratownika wodnego należą:
- Pływanie stylami stosowanymi w ratownictwie wodnym, w tym pod wodą i nurkowanie.
- Stosowanie metody samoratownictwa.
- Wykonywanie skoków ratunkowych.
- Holowanie osoby zagrożonej i ewakuowanie jej z wody.
- Transportowanie poszkodowanego na lądzie.
- Opanowanie osoby tonącej pasywnej i ułożenie jej w pozycji do holowania.
- Postępowanie z osobą tonącą aktywną.
Poza umiejętnościami fizycznymi, ratownik wodny powinien charakteryzować się:
- Odwagą
- Wiedzą i doświadczeniem
- Profesjonalizmem
- Sprawnością fizyczną
- Odpornością na stres
- Opanowaniem
- Silną psychiką
- Szybką orientacją
- Pewnością podejmowanych decyzji
- Chęcią niesienia pomocy
- Empatią
- Opanowaniem emocjonalnym
- Odpornością na cierpienie i ból
Przebieg Akcji Ratowniczej
Ratownik wodny prowadzi obserwację terenu wodnego w celu wykrycia wypadku lub bezpośredniego zagrożenia. Szczególną uwagę należy zwracać na tzw. „ciche” tonięcie, podczas którego poszkodowany nie wzywa pomocy.
Po zauważeniu zdarzenia, ratownik, po ocenie zagrożenia, powinien niezwłocznie wybrać najwłaściwszą taktykę i metodykę akcji ratowniczej. Czas na uratowanie tonącego jest bardzo krótki.
Priorytetem w każdej akcji ratowniczej jest bezpieczeństwo własne ratownika oraz osób zagrożonych. W przypadku większych zespołów ratowniczych, kluczową rolę odgrywa kierownik akcji, wybierany ze względu na predyspozycje, wiedzę i doświadczenie.
Ze względu na nieprzewidywalność zachowania osób poszkodowanych, bezpośredni kontakt fizyczny zawsze wiąże się z ryzykiem. Dlatego ratownicy powinni stosować sprzęt ratownictwa wodnego, a nie podejmować działań ryzykownych.
Współczesny polski ratownik wodny dysponuje sprzętem ratowniczym o najwyższych standardach, który powinien być prosty, trwały i bezpieczny.
Struktura Organizacyjna Ratownictwa Wodnego w Polsce
Bezpieczeństwo na obszarach wodnych w Polsce opiera się na współpracy Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) oraz organizacji działających w zakresie ratownictwa wodnego, głównie Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (WOPR). Porozumienie między KSRG a WOPR z 2006 roku przyczyniło się do ujednolicenia taktyki, metodyki pracy i sprzętu ratowniczego.
W Polsce działa wiele podmiotów zajmujących się ratownictwem wodnym, w tym regionalne i wojewódzkie oddziały WOPR, a także inne stowarzyszenia i firmy świadczące usługi ratownicze. Poniżej znajduje się lista niektórych z nich:
- Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Ratownictwo Wodne Rzeczpospolitej
- Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w Warszawie
- Stołeczne Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Ochotnicza Straż Pożarna - Ratownictwo Wodne w Nowym Dworze Mazowieckim
- Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe Województwa Pomorskiego
- Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe Województwa Wielkopolskiego
- Odrzańskie Ratownictwo Specjalistyczne
- Mazurskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Śląskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Dolnośląskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe we Wrocławiu
- Szczecińskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
- Klub Tenisowy „SMECZ” Ratownictwo Wodne Sandomierz Grupa Patrolowo Interwencyjna
- Fundacja Wodna Służba Ratownicza
- Ochotnicza Straż Pożarna Oddział Ratownictwa Wodnego Koźle
- Akademia Ratownictwa Wojciech Grzesiak
- Gdańskie Ratownictwo Wodne
- Fundacja Bezpieczna Woda
- Stowarzyszenie Wspierania Ratownictwa Wodnego w Iławie
- Polski Instytut Ratownictwa Sp. z o. o.
- Ochotnicze Ratownictwo Wodne "Fala"
- Stowarzyszenie Sądeckie Ratownictwo Wodne
Należy również pamiętać o podmiotach, którym cofnięto lub wygasły zgody na wykonywanie ratownictwa wodnego, zgodnie z obowiązującymi przepisami.