Pożary samochodów: przyczyny, zagrożenia i zasady postępowania

Pożary samochodów stanowią poważny problem, dotykający zarówno właścicieli pojazdów, jak i firmy ubezpieczeniowe. Według statystyk Państwowej Straży Pożarnej, każdego roku dochodzi nawet do 8 tysięcy pożarów aut osobowych w Polsce. Choć akcje związane ze zwalczaniem pożarów pojazdów zazwyczaj nie trwają zbyt długo, niosą wiele zagrożeń, a ogień potrafi strawić pojazd w kilka minut. Zrozumienie przyczyn i mechanizmów powstawania tych zdarzeń jest kluczowe dla zwiększenia bezpieczeństwa na drogach.

Statystyki i ogólne zagrożenia

Jednostki ochrony przeciwpożarowej wielokrotnie wyjeżdżają do pożarów samochodów osobowych, ale nierzadko przychodzi się zmierzyć ze zdarzeniem związanym z innymi pojazdami, takimi jak samochody ciężarowe, autobusy czy motocykle. Większość pożarów dotyczy starszych pojazdów, które częściej mają ukryte usterki techniczne. Najwięcej zdarzeń notuje się w dużych miastach, ze względu na intensywny ruch uliczny sprzyjający przeciążeniom i awariom.

Wysokie temperatury zewnętrzne

Wysokie temperatury panujące w okresie letnim mogą być jedną z przyczyn pożaru samochodu. Wystarczy, że na dworze panuje temperatura sięgająca 35 stopni Celsjusza, a wnętrze pojazdu w zaledwie kilka minut potrafi się rozgrzać nawet do prawie 50 stopni Celsjusza. Niektóre elementy wyposażenia mogą osiągnąć jeszcze wyższą temperaturę - fotele, kierownica czy deska rozdzielcza bez problemu przekroczą 50 stopni, a w ekstremalnych przypadkach deska rozdzielcza potrafi się rozgrzać nawet do 70 stopni Celsjusza.

Pożary zaparkowanych samochodów

Wysoka temperatura i rozgrzane wnętrze to krótka droga do samozapłonu, a nawet eksplozji niektórych przedmiotów we wnętrzu samochodu, takich jak zapalniczka czy wkład z odświeżaczem powietrza.

Główne źródła zapłonu pojazdów

Samochód może zapalić się z wielu powodów, ale można wyszczególnić kilka źródeł, które to powodują. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla zwiększenia bezpieczeństwa na drogach.

Wycieki płynów łatwopalnych

Wyciek łatwopalnych płynów eksploatacyjnych może zajść zarówno przed wybuchem pożaru (w wyniku wypadku bądź uszkodzenia np. przewodu paliwowego), jak i w jego trakcie, w wyniku oddziaływania ciepła na części pojazdu. Wyciek taki zintensyfikuje pożar i może przyczynić się do jego rozprzestrzenienia.

• Paliwo (benzyna, olej napędowy): Wyciek paliwa to jedna z najczęstszych przyczyn pożarów. Benzyna i olej napędowy to substancje łatwopalne, a do zapłonu wystarczy niewielka iskra. Benzyna o temperaturze zaledwie 7,2 stopni Celsjusza lub wyższej może szybko zapalić się od zwykłej iskry, natomiast benzyna, która osiągnie temperaturę 257,2 stopni Celsjusza, zapali się sama. Przyczyną wycieku paliwa mogą być stare, wadliwe uszczelki, luźne połączenia w układzie paliwowym albo po prostu stare przewody paliwowe. Jeśli z nowego auta dolatuje zapach paliwa, sprawa jest poważna, gdyż paliwo jest tłoczone pod znacznym ciśnieniem i wystarczy minimalna nieszczelność, żeby doszło do poważnego wycieku.
• Olej silnikowy i hydrauliczny: Olej silnikowy nie ulega łatwemu zapłonowi, ale gdy wycieknie na rozgrzany kolektor wydechowy lub turbosprężarkę, może się zapalić. Wyciekający z silnika olej może przesączyć się przez materiały wygłuszające pod maską, czyniąc je łatwopalnymi. Podobnie, koparki, zwyżki samochodowe czy żurawie samojezdne mają w układach przeniesienia siły znaczne ilości łatwopalnego oleju hydraulicznego, który również może stanowić zagrożenie. Olej może także „wykipieć” z rozgrzanej automatycznej skrzyni biegów.
• Płyn hamulcowy i do automatycznej skrzyni biegów: Płyn hamulcowy zapali się przy około 280 stopniach Celsjusza, a olej w automatycznej skrzyni biegów przy około 320 stopniach Celsjusza.
• Czynnik chłodniczy R1234yf (klimatyzacja): Wyciek czynnika chłodzącego z klimatyzacji, szczególnie z nowych samochodów wyposażonych w instalację wypełnioną gazem R1234yf, może wywołać bardzo gwałtowny pożar. Ten czynnik chłodniczy jest palny, a jego spalanie wytwarza toksyczny kwas fluorowodorowy.

Problemy z instalacją elektryczną

Awaria układu elektrycznego może prowadzić do zwarcia, które skutkuje pojawieniem się płomieni. Szczególnie narażone są kilkuletnie pojazdy z zużytymi instalacjami. Awarie instalacji elektrycznej są drugą najczęstszą przyczyną pożarów samochodów.

• Zwarcie, przeciążenie, uszkodzone okablowanie: Wadliwa instalacja elektryczna, zbyt luźne lub uszkodzone okablowanie, może spowodować iskrę, która doprowadzi do zapłonu. Przeciążenie prądowe, na przykład z powodu użycia bezpieczników o wyższym natężeniu niż zalecane, może spowodować stopienie izolacji przewodu, prowadząc do pożaru. Zdarza się też, że przyczyną pożaru jest urwany lub zaśniedziały przewód masowy między nadwoziem a silnikiem.
• Akumulatory (standardowe i trakcyjne): Cykle ładowania standardowego akumulatora mogą spowodować wybuch wodoru gromadzącego się gazu w komorze silnika, a prąd elektryczny dostarczany przez akumulator wraz z wadliwym okablowaniem może wytwarzać iskry. Niektórzy producenci wsadzali akumulator zaraz nad zbiornikiem paliwa, co przyczyniało się do częstych pożarów w razie wypadku (np. starsze BMW serii 5 lub 7).
• Niefachowe ingerencje i akcesoria: Niefachowe ingerencje w instalację, np. montaż dodatkowych akcesoriów (alarmów, sprzętu car audio) z nieprawidłowo poprowadzonymi przewodami lub omijających bezpiecznik, mogą stanowić poważne zagrożenie. Elektrycy często do izolowania przewodów używają taśmy o niskiej jakości, której izolacja po kilku latach łuszczy się lub rozkleja, prowadząc do zwarcia.

Przegrzewanie się podzespołów

Czasami wcale nie potrzeba iskry, żeby doszło do zapłonu - wystarczy zbyt wysoka temperatura niektórych elementów.

• Silnik i układ chłodzenia: Zbyt wysoka temperatura silnika, spowodowana np. uszkodzonym przekaźnikiem lub wentylatorem chłodnicy, nieszczelnym układem chłodzącym lub wadliwą pompą cieczy chłodzącej, może doprowadzić do przegrzania. Przegrzewający się silnik może spowodować, że płyny wewnętrzne, takie jak olej i płyn chłodzący, osiągną niebezpieczną temperaturę i zaczną wyciekać.
• Katalizatory: Przegrzewanie się katalizatorów stanowi ryzyko pożaru. Katalizatory zazwyczaj przegrzewają się, ponieważ pracują zbyt ciężko, aby spalić więcej substancji zanieczyszczających spaliny, niż są w stanie przetworzyć. Może to być spowodowane np. zużytymi świecami zapłonowymi. Przepracowany lub zatkany katalizator może z łatwością przejść od normalnego zakresu temperatur roboczych (ok. 648-871 stopni Celsjusza) do ponad 1093 stopni Celsjusza, co może uszkodzić otaczające części samochodu.
• Inne: Nieprawidłowe użytkowanie, takie jak zbyt niski poziom płynu w chłodnicy, jazda z zaciągniętym hamulcem ręcznym, brak konserwacji (np. zatarte łożyska), również sprzyjają przegrzewaniu.

Wypadki drogowe

Wypadek drogowy jest częstą przyczyną pożaru samochodu. W wyniku poważnego zderzenia może dojść do uszkodzenia przewodów paliwowych lub zbiornika paliwa, a także do zwarć w instalacji elektrycznej. Nowoczesne samochody mają lepiej chronione układy paliwowe, a strefy zgniotu są zaprojektowane tak, aby pochłaniać siłę uderzenia i chronić niebezpieczne miejsca, takie jak silnik, akumulator czy zbiornik paliwa. Mimo to, wystarczająco mocne uderzenie może spowodować wycieki i rozlanie płynów, a także ciepło i dym, stwarzając idealne warunki do pożaru.

Błąd ludzki i zaniedbania

Nieprawidłowe użytkowanie pojazdu, ignorowanie objawów przegrzewania silnika, zbyt intensywna eksploatacja, przeciążanie pojazdu, a także nieodpowiednie serwisowanie i konserwacja, mogą prowadzić do powstawania usterek i wycieków, które z czasem stają się przyczyną pożaru. Brak konserwacji, np. zatarte łożyska, czy nieprawidłowo wykonywane prace naprawcze (spawanie elementów pojazdu, ingerencja w układ LPG), również zwiększają ryzyko. Ludzkie zaniedbania prowadzą do częstszego występowania usterek, co może powodować samozapłon samochodu.

Podpalenia

Podpalenie, czyli przestępczy czyn polegający na celowym podpaleniu samochodu, również stanowi przyczynę pożarów. Może mieć na celu zatuszowanie kradzieży, innych dowodów przestępstwa, wandalizm lub oszustwo ubezpieczeniowe.

Wady konstrukcyjne pojazdu

Wada konstrukcyjna pojazdu zazwyczaj sama w sobie nie powoduje pożaru, ale błędy projektowe mogą sprawić, że warunki naprawdę sprzyjają pożarowi, a czasami nawet mogą stworzyć warunki, w których ewentualny pożar jest nieunikniony. Zazwyczaj producenci wychwytują takie sytuacje, zanim incydenty staną się powszechne, wycofując niebezpieczne samochody z ulic i rozwiązując problemy.

Specyfika pożarów pojazdów z alternatywnymi napędami

Pożary samochodów elektrycznych i hybrydowych

Coraz modniejsze pojazdy elektryczne i hybrydowe mogą sprawiać strażakom mnóstwo problemów, gdyż ryzyko pożaru jest w ich przypadku duże, a opanowanie ognia okazuje się niezwykle trudne, a w wielu przypadkach w praktyce niemal niemożliwe. Nawet wóz gaśniczy straży pożarnej może nie wystarczyć do ugaszenia elektryka lub samochodu z napędem hybrydowym. Testy wykonane w 2013 roku pokazały, że pożar akumulatorów może trwać przez dłuższy czas.

• Akumulatory trakcyjne i "Thermal Runaway": Wydajne nowoczesne akumulatory trakcyjne, złożone z wielu ogniw, są bardzo wrażliwe na przegrzanie i uszkodzenia mechaniczne. Jeśli dochodzi do ich awarii, zmagazynowana w nich energia błyskawicznie uwalnia się w formie ciepła, co prowadzi do tzw. "Thermal Runaway" - niebezpiecznej reakcji łańcuchowej. Skuteczne ugaszenie takiego akumulatora jest niemal niemożliwe, bo środek gaśniczy po prostu nie dociera do zakamarków pakietu.
• Syndrom "śpiącego samochodu": Stojąc obok samochodu hybrydowego lub elektrycznego, strażak może nie być w stanie stwierdzić, czy jest włączony - pracy silnika po prostu nie słychać.
• Ryzyko ponownego zapłonu: W pojazdach hybrydowych i elektrycznych może nastąpić ponowny zapłon ich elementów, w wyniku niedostatecznie długiego chłodzenia płonących akumulatorów. Może do tego dojść nawet po ponad 20 godzinach od momentu, w którym wydawało się, że pożar został ugaszony.
• Wyciek kwasu i jego opary: W wyniku uszkodzeń akumulatora (lub akumulatorów w przypadku pojazdów hybrydowych) może dojść do wycieku kwasu, którego opary mogą poparzyć drogi oddechowe, skórę i oczy.
• Porażenie prądem elektrycznym: W samochodach hybrydowych oraz o napędzie elektrycznym spotyka się różne wartości napięć instalacji elektrycznej służącej do napędzania pojazdu, sięgające nawet 650 V DC. W takich instalacjach występuje prąd stały, ratownikowi nie grozi więc porażenie w razie bezpośredniego polewania płonących akumulatorów bądź przewodów wodą (względnie pianą). Akumulatory w hybrydowych pojazdach osobowych znajdują się zazwyczaj z tyłu (są łatwiej dostępne przez bagażnik), a w elektrycznych pod klatką pasażerską.

Pożary pojazdów z instalacją LPG/CNG

Napędy alternatywne, takie jak gaz LPG i CNG, również mogą być niebezpieczne. Wbrew powszechnej opinii, mimo wbudowanych zaworów bezpieczeństwa, zbiorniki te niekiedy wybuchają. Przyczyną jest niewystarczający wydatek przepływu na zaworze bezpieczeństwa w porównaniu do tempa nagrzewania się zbiornika.

• Zbiorniki gazu i zawory bezpieczeństwa: Zbiorniki na gaz są solidne i odporne na uszkodzenia. W przypadku wzrostu temperatury gaz stopniowo uchodzi przez zawór bezpieczeństwa, tworząc widowiskowe płomienie, ale zazwyczaj nie prowadzi to do wybuchu. W pojazdach osobowych wyrzut gazu następuje zazwyczaj poziomo, w kierunku tyłu pojazdu. W autobusach napędzanych CNG zawory bezpieczeństwa skierowane są często na boki (na dachu znajdują się zbiorniki na gaz).
• Postępowanie gaśnicze: Jeżeli nie można wykluczyć zasilania pojazdu gazem lub przewożenia materiałów niebezpiecznych (niekoniecznie ADR, wystarczy butla z gazem w samochodach kempingowych), trzeba prowadzić działania gaśnicze z pozycji osłoniętej. Nie wolno podchodzić do płonącego pojazdu od strony, w którą może być wyrzucany gaz, gdyż natychmiast się on zapali.

Zagrożenia dla służb ratowniczych i postronnych

Pożary pojazdów, choć z pozoru rutynowe, niosą ze sobą wiele zagrożeń, zarówno dla strażaków, jak i osób postronnych. Kierujący działaniami ratowniczymi musi w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na zagrożenia, jest to szczególnie ważne na ruchliwych drogach.

Potencjalne zagrożenia podczas akcji gaśniczych

• Gazy pożarowe: Podczas pożaru pojazdu trudno mówić o jednym spalanym materiale. Pojazdy złożone są z części wykonanych z metali (w tym stopu magnezu, który w odpowiednio wysokiej temperaturze reaguje z wodą), tworzyw sztucznych, skór, elementów drewnianych, tkanin. Na skutek reakcji spalania uwalniane są duże ilości trujących, rakotwórczych gazów. Nawet stojąc w oddaleniu od wraku, należy stosować półmaski filtrujące (zgodne z normą PN-EN 149 o stopniu ochrony klasy min. P2), bo nawet delikatny wiatr będzie unosić cząsteczki nadpalonej farby.
• Wysoka intensywność spalania: Ze względu na rodzaj materiału palnego oraz zazwyczaj bardzo dobry dostęp powietrza, intensywność spalania jest wysoka.
• Wyciek łatwopalnych płynów eksploatacyjnych: Może zintensyfikować pożar i rozprzestrzenić go.
• Wybuchy ładunków pirotechnicznych i naboi gazowych: Nagrzewanie się medium ściskanego lub ładunku pirotechnicznego do wysokiej temperatury może spowodować wybuchy ładunków pirotechnicznych (z poduszek powietrznych i napinaczy pasów), naboi gazowych (ze sprężyn gazowych do podnoszenia klap bagażnika, kurtyn itp.) bądź amortyzatorów w zderzakach (dotyczy to pojazdów sprowadzanych np. z USA). Każda kurtyna (nieaktywowana) to przynajmniej jeden nabój gazowy, który może wybuchnąć. Odłączenie akumulatora nie spowoduje, że naboje gazowe poduszek przestaną się nagrzewać od ciepła wydzielanego z pożaru.
• Wybuch/rozerwanie opony: Spowodowane przyrostem ciśnienia w oponie, są szczególnie niebezpieczne w przypadku pożaru pojazdów ciężarowych. Kilku-, kilkunastokilogramowe odłamki opon o wysokiej energii kinetycznej mogą przelecieć znaczne odległości.
• Ruch uliczny i zadymienie: Jest zagrożeniem nie tylko dla strażaków i poszkodowanych, lecz także dla osób poruszających się w tym ruchu. Zadymienie i możliwość wybuchu opon zagraża bezpieczeństwu innych kierowców. Po zapadnięciu zmroku w miejscach nieoświetlonych strażacy są szczególnie narażeni na niebezpieczeństwo.
• Niepełne informacje o pojeździe: Jeżeli strażacy dotrą na miejsce, gdy pożar zdąży się już rozwinąć, zebranie wielu informacji, np. o przewożonych materiałach, jest utrudnione.
• Możliwość odjechania pojazdu lub zjechania ze wzniesienia: W trakcie pożaru może dojść do niekontrolowanego odjazdu pojazdu, np. w wyniku awarii hamulca ręcznego lub uszkodzenia instalacji elektrycznej. Jeśli do pożaru doszło na terenie pochyłym, po uszkodzeniu np. hamulca ręcznego, pojazd może zjechać ze wzniesienia.
• Zagrożenie porażeniem prądem elektrycznym: Porażenie prądem elektrycznym może wystąpić w przypadku pożaru tramwaju czy pociągu. W nowych konstrukcjach silniki znajdujące się w wózkach wykorzystują silniki prądu przemiennego. Kierujący działaniami musi jak najszybciej zażądać zdalnego wyłączenia energii elektrycznej w trakcji oraz nakazać ratownikom odłączenie tramwaju od sieci trakcyjnej poprzez opuszczenie pantografu. Zagrożenie porażeniem prądem elektrycznym może wynikać również z miejsca, w którym doszło do pożaru, np. gdy pożar kombajnu wystąpił na polu uprawnym pod linią wysokiego napięcia bądź gdy doszło do pożaru auta, które uderzyło w latarnię.
• Rutyna i lekceważenie: Pożary pojazdów (zwłaszcza samochodów osobowych) są uważane za zdarzenia rutynowe, przez co wielu strażaków je lekceważy, choć lista możliwych zagrożeń jest bardzo długa.

Jak reagować w przypadku pożaru samochodu

W przypadku pożaru samochodu kluczowe jest zachowanie spokoju i szybka, przemyślana reakcja. Wiedza na temat tego, jak prawidłowo zareagować, może uratować życie i zminimalizować straty materialne.

Procedura postępowania w płonącym pojeździe

1. Zachowaj spokój i zatrzymaj pojazd: Panika może prowadzić do popełnienia błędów. Jak najszybciej zatrzymaj samochód w bezpiecznym miejscu, oddalając się od innych pojazdów, budynków i łatwopalnych materiałów. Wyłącz silnik i zaciągnij hamulec ręczny, włącz światła awaryjne.
2. Ewakuuj pasażerów i oddal się: Twoje życie i zdrowie są najważniejsze. Upewnij się, że wszyscy bezpiecznie opuścili pojazd i oddalili się na bezpieczną odległość (co najmniej 30 metrów od samochodu). Podczas opuszczania samochodu warto zamknąć za sobą drzwi, co może pomóc w opanowaniu pożaru. Jeśli są trudności z opuszczeniem pojazdu, użyj odpowiednich narzędzi (np. zbijaka do szyb).
3. Wezwij pomoc: Natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub 998. Podaj informacje o rodzaju pojazdu (spalinowy, elektryczny, z LPG) oraz miejscu zdarzenia. Nawet po ugaszeniu pojazdu, zawsze wezwij straż pożarną, aby upewnić się, że zagrożenie zostało całkowicie wyeliminowane.
4. Gaszenie pożaru (jeśli to możliwe): Jeśli pożar nie jest zbyt rozwinięty i masz dostęp do gaśnicy, spróbuj go ugasić. Pamiętaj, że mała gaśnica samochodowa ma ograniczoną skuteczność i może być niewystarczająca do ugaszenia większego pożaru. Jeśli decydujesz się na próbę gaszenia, uchyl maskę i aplikuj środek gaśniczy przez szczelinę. Proszek gaśniczy pozwala na skuteczne gaszenie jedynie w wstępnej fazie pożaru. Piana gaśnicza (z dozownika/zasysacza liniowego bądź sprężona - CAFS) cechuje się dużą skutecznością w porównaniu do wody, ale ma wyższą cenę.
5. Nie otwieraj szeroko maski: Otwieranie maski samochodu może spowodować gwałtowne zwiększenie dostępu tlenu do ognia, co może prowadzić do jego intensyfikacji. Jeśli ogień znajduje się pod maską, nie otwieraj jej.

Zapobieganie pożarom samochodowym

Chociaż nie można przewidzieć wszystkich zagrożeń, kierowca ma realny wpływ na ograniczenie ryzyka pożaru.

Działania prewencyjne

• Regularne przeglądy techniczne i konserwacja: Systematyczne kontrole w serwisie i natychmiastowe usuwanie usterek, zwłaszcza układu elektrycznego i paliwowego, są kluczowe. Warto samodzielnie sprawdzać poziom płynów i stan przewodów. Dokładny przegląd auta powinien obejmować również sprawdzenie układu paliwowego i elektrycznego.
• Odpowiedzialne użytkowanie: Należy zwracać uwagę na sygnały ostrzegawcze, takie jak przegrzewanie silnika, niepokojące zapachy czy dym. Eksploatacja samochodu powinna odbywać się zgodnie z instrukcją producenta, bez przeciążania i z dbałością o chłodzenie silnika. Monitoruj temperaturę silnika i dbaj o sprawny układ chłodzenia.
• Czystość samochodu: Regularne usuwanie nagromadzonego brudu, liści czy wyciekających olejów z komory silnika zmniejsza ryzyko zapłonu, ponieważ zanieczyszczenia mogą stanowić zagrożenie pożarowe.
• Uważne parkowanie: Należy unikać pozostawiania samochodu w pobliżu źródeł otwartego ognia (grille, ogniska, śmietniki), w wysokiej trawie czy na ściernisku, gdyż rozgrzany wydech może spowodować zapłon. Ważne jest również unikanie bezpośredniego sąsiedztwa innych pojazdów, które mogą być narażone na usterki.
• Świadomość zagrożeń: Bądź świadomy potencjalnych zagrożeń związanych z użytkowaniem samochodu. Zawsze używaj wysokiej jakości części zamiennych i unikaj tanich zamienników.

tags: #pozar #auta #zachodnia