Wprowadzenie: Pejzaż i jego odmiany w sztuce
W sztukach plastycznych, takich jak malarstwo, grafika czy rysunek, dzieła, których głównym tematem są prawdziwe lub fantastyczne widoki, nazywamy pejzażem. Wiele wspaniałych pejzaży malarskich powstało w XIX wieku. Pejzażem określa się również fragment otaczającej przestrzeni, np. krajobraz górski, morski, wiejski czy miejski. W zależności od dominującego motywu, wyróżnić można
Artyści często uwieczniali na płótnach tematykę wiejską, stanowiącą bogate źródło inspiracji dla ukazania zarówno idyllicznych widoków, jak i dramatycznych wydarzeń, do których należały pożary. Malarstwo światowe od XV do XX wieku w różny sposób podchodziło do ukazywania życia na wsi.
Pożar jako element realizmu i katastrofy w malarstwie
Wielu artystów wykorzystywało motyw ognia i pożaru jako sposób na oddanie realizmu życia, ukazanie ludzkiego nieszczęścia i bezradności w obliczu katastrofy. Malowidła w stylu realizmu to jedne z najbardziej interesujących XIX-wiecznych scen rodzajowych, które ukazywały momenty głównie z życia zwykłych ludzi. Na obrazach tych mamy przed sobą plener, autentyzm, nastrój i narrację. Te płótna na równi z dokumentami piśmienniczymi są doskonałe dla tych, którzy dokumentują przeszłość. Zapewniają wiedzę nie tylko na temat ówczesnej ochrony przeciwpożarowej, ale także ogólny pogląd na architekturę, urbanistykę, pejzaż danego miejsca, a także zachowania ludzi i ich stroje.
Franciszek Kostrzewski: Pożary wsi i miasteczek
Jednym z malarzy, który podejmował ten motyw, był Franciszek Kostrzewski. W 1868 roku namalował obraz zatytułowany „Pożar miasteczka”, znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dzieło to ukazuje nie tylko sam pożar, ale także ludzkie nieszczęście, lament i bezradność w obliczu katastrofy. W 1862 roku Franciszek Kostrzewski namalował także obraz, który nosi tytuł „Pożar wsi”, również znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
Malarstwo ruin i katastrof
Motyw zniszczenia i katastrofy znajdował odzwierciedlenie również w twórczości innych artystów. Zaproszenie na wykład prof. Andrzeja Pieńkosa na temat "Malarstwa ruin, wykopalisk, katastrof i więzień", nawiązuje do artystów takich jak Hubert Robert, szczególnie cenionego za efektowne widoki realnych i fantastycznych ruin antycznych. Jego obrazy często zawierały mrok i element destrukcji, co może być powiązane z następstwami pożarów i innych kataklizmów.
Emocjonalne i symboliczne aspekty ognia w sztuce
Ogień jako żywioł jest nośnikiem wielu znaczeń, a wybór takiej tematyki niesie ze sobą bardzo szeroki wachlarz interpretacji, od zniszczenia po oczyszczenie i odrodzenie. W malarstwie romantyzmu, artyści fascynowali się pięknem i potęgą natury, w różny sposób wyrażając nastroje: melancholię, kontemplację, wzniosłość, zadumę, grozę czy zachwyt. Chociaż nie zawsze bezpośrednio przedstawiali pożary chat, dzieła takich malarzy jak Caspar David Friedrich czy William Turner często oddawały monumentalność natury i potęgę żywiołów, w tym element grozy.
Karol Palczak: "Płonące" malarstwo i wiejskie rytuały
Współczesne "płonące" malarstwo Karola Palczaka odbierane jest emocjonalnie przez pryzmat wspomnień związanych z wypalaniem traw na wsi, co było traktowane jako swoisty rytuał. Obrazy Karola Palczaka, które powstały w Krzywczy w województwie podkarpackim, przedstawiają wiejskie ogniska, co stanowi niezwykle fascynującą i indywidualną wypowiedź malarską. Palczak udowodnił, że ten motyw się nie wyczerpał i o tym, co zwykłe, nadal można mówić w sposób unikatowy. Realizm Karola Palczaka przesycony jest tajemnicą i niepokojem, a ogień w jego pracach symbolizuje codzienne zmagania i emocje, co artysta podsumowuje tytułem „Codziennie jeden pożar”.
Eduardas Antanas Jonušas: Ogień jako alegoria ludzkiego cierpienia
Motyw ognia w malarstwie może przybierać również formę głębokiej alegorii. Przykładem jest twórczość litewskiego artysty Eduardasa Antanasa Jonušasa (Brasov w Siedmiogrodzie 1859 - Kraków 1938), którego obraz nosi tytuł „Liepsnojanti ląstelė”, czyli „Stojąca w płomieniach komórka” lub „Płonąca komórka”, odnosząca się do komórki ludzkiego ciała. W twórczości Jonušasa motyw ognia jest alegorią skrajnego cierpienia, doświadczeń gułagu i upadku człowieczeństwa. Jaskrawa kolorystyka jego prac odnosi się do drgań umęczonego ducha, a postacie przypominające kowali, uzbrojone w żelastwo, uobecniają niszczącą siłę słowiańskich bogów Swaroga lub Perkuna. W jego dziełach często ścierają się pierwiastki wody i ognia, a płonące krzewy wpisane są w ramy krzyża słonecznego, co nadaje im mistyczny i symboliczny wymiar.
Motywy wiejskie w malarstwie polskim XIX wieku (kontekst)
Polskie malarstwo XIX wieku obfitowało w sceny wiejskie, które często ukazywały życie chłopów, ich pracę, zwyczaje i otaczającą ich przyrodę. W tym kontekście motyw pożaru chaty doskonale wpisywałby się w realizm i naturalizm, dążące do wiernego przedstawiania rzeczywistości.
Wybitni polscy pejzażyści i realiści
- Józef Chełmoński (Boczki k. Łowicza 1849 - Kukłówka k. Mazowieckiego 1914) w swojej twórczości koncentrował się na tematyce polskiej i ukraińskiej wsi, scenach myśliwskich i nastrojowych pejzażach. Z wielką wrażliwością odtwarzał koloryt przyrody, choć rzadziej malował portrety. Podziw wzbudzało to, jak artysta oddawał nastrój polskiej przyrody, wsi i jej mieszkańców.
- Józef Brandt (Szczebrzeszyn 1841 - Radom 1915) tworzył obrazy oparte na ogół na wschodnich kresach Rzeczypospolitej w XVII wieku, często przedstawiając sceny wojen czasów "potopu" szwedzkiego, współczesnego życia wsi i miasteczek oraz sceny myśliwskie, charakteryzujące się wiernością szczegółów.
- Aleksander Gierymski (Warszawa 1850 - Rzym 1901) i Maksymilian Gierymski (Warszawa 1846 - Reichenhall w Bawarii 1874) byli reprezentantami realizmu i naturalizmu. Ich niemal fotograficzna obserwacja dotyczyła także ukazywania ciemnych stron rzeczywistości, a ich dzieła miały w sobie ładunek krytyki społecznej. Maksymilian Gierymski specjalizował się w scenach rodzajowych i pejzażach, odznaczających się bogatym kolorytem. Aleksander Gierymski podejmował własne poszukiwania w zakresie koloru, osiągając osiągnięcia zbliżone do impresjonistów i postimpresjonistów, często poruszając problematykę społeczną.
- Julian Fałat (Tuligłowy k. Przemyśla 1853 - Bystra na Śląsku 1929) znany był głównie z malowania scen myśliwskich, często akwarelą, oraz z nastrojowych pejzaży najbliższego otoczenia.
- Roman Kochanowski (ur. 28 lutego 1857 w Krakowie - zm. 3 sierpnia 1949 w Monachium) poświęcił się malarstwu pejzażowemu, często przedstawiając wiejskie krajobrazy.
- Antoni Kędzierski (ur. 1859 w Brasov w Siedmiogrodzie - zm. 1938 w Krakowie) studiował w Monachium i Paryżu. Był współzałożycielem Towarzystwa Sztuka, malował sceny rodzajowe z życia chłopów wschodniej Małopolski.
- Inni artyści, którzy przyczynili się do rozwoju malarstwa rodzajowego i pejzażowego to Tadeusz Axentowicz, Alfred Kotsis, Apoloniusz Kotsis oraz Antoni Kozakiewicz. Ich twórczość stanowiła ważny kontekst dla ukazania życia na polskiej wsi, w tym również potencjalnych dramatów, jak pożary.
