Zawód ratownika-strażaka, choć tradycyjnie kojarzony głównie z gaszeniem pożarów, ewoluował w ostatnich dziesięcioleciach, obejmując szerokie spektrum działań ratowniczych. Dziś jest to profesja o bardzo wysokim ryzyku zawodowym, wymagająca wszechstronnych umiejętności, w tym specjalistycznej wiedzy medycznej.
Definicja i Zakres Obowiązków
Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji. Należą do nich pożary, katastrofy budowlane i chemiczne, wypadki komunikacyjne oraz inne sytuacje niosące zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Strażak zajmuje się gaszeniem wszelkiego rodzaju pożarów oraz rozwiązywaniem sytuacji, które potencjalnie wiążą się z ryzykiem pożarowym. Uczestniczy on również w rozmaitych akcjach ratunkowych.
Wymagane Predyspozycje
To stanowisko dla osób, które potrafią błyskawicznie podejmować decyzje - podczas akcji liczą się już nie minuty, tylko sekundy. Niezbędna jest też odwaga, a duże znaczenie ma umiejętność podporządkowania się dowódcy, którym jest dowódca zmiany - ratownik wyznaczony do kierowania zmianą służbową.
Ewolucja Roli Strażaka w Polsce
Z corocznych statystyk dotyczących działalności straży pożarnej wynika, że strażacy w coraz mniejszym stopniu zajmują się gaszeniem ognia. Dziś działania ratunkowe o innym charakterze są podstawą funkcjonowania straży, a tylko co trzecie wezwanie dotyczy pożaru.
Zmiana Charakteru Interwencji
Współczesny strażak zajmuje się przede wszystkim zagrożeniami wynikającymi z rozwoju cywilizacyjnego, działań człowieka lub naturalnych sił przyrody, stwarzającymi zagrożenia dla życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Zazwyczaj są to „inne zagrożenia zdrowia lub życia” - wypadki samochodowe, usuwanie skutków burz, ulew, wiatrów. Coraz częściej interwencje dotyczą skażenia chemicznego, problemów z gazem, a nawet wysokim napięciem. Tego rodzaju wezwań Państwowa Straż Pożarna (PSP) miała w ubiegłym roku około 70 proc.
Statystyki Państwowej Straży Pożarnej
W 2022 roku strażacy odnotowali ponad 608 tysięcy interwencji, co jest największą liczbą zdarzeń notowaną w 30-letniej historii Państwowej Straży Pożarnej. Jest to o 29 102 interwencje więcej niż w 2021 roku. Ubiegły rok to 135 968 pożarów, 424 956 miejscowych zagrożeń oraz 47 895 fałszywych alarmów. W grupie pożarów najczęściej dochodziło do pożarów traw (53 604), w tym pożarów upraw (31 943) oraz pożarów traw na terenach nierolniczych (21 661).
Rola podczas Pandemii COVID-19
Podczas epidemii koronawirusa strażacy zostali skierowani do wykonywania działań na przejściach granicznych, w portach i na drogach, na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Do zadań realizowanych na granicy Państwa przez PSP należały:
- pomiar temperatury ciała podróżnych,
- konsultacja z właściwym terytorialnie Inspektorem Sanitarnym,
- zabezpieczenie osób z podwyższoną temperaturą,
- zapewnienie części zaplecza logistycznego.
Dodatkowo strażacy rozstawiali i zabezpieczali namioty przy szpitalach, które pełniły funkcję polowych izb przyjęć.
Wsparcie dla Ukrainy
W ramach pomocy dla ludności ukraińskiej, która dotarła na teren Polski, uczestniczyło około 40 tys. strażaków, pracowników PSP i strażaków OSP oraz ponad 17 tys. pojazdów, w tym w zakresie dostarczania sprzętu pożarniczego dla ukraińskich strażaków.
Propozycja Doposażenia w Ambulanse
Projekt ustawy o ochronie ludności oraz o stanie klęski żywiołowej, przygotowany przez MSWiA, zakłada doposażenie remiz strażackich w ambulanse. Argumentem za tym jest fakt, że straż pożarna ma w statutowych zadaniach również ratownictwo medyczne, a ambulansy miałyby zabezpieczać działania strażaków, wspierać działanie systemu oraz skrócić czas oczekiwania na pomoc. Program ambulansu w każdej gminie jest rozpisany na dekadę. Komendant główny PSP przekazał, że w roku wejścia ustawy w życie możliwy byłby zakup około 70 do 80 ambulansów. Będą to „specyficzne samochody” m.in. z napędem na cztery koła, co jest kluczowe, ponieważ bardzo często zdarza się, że ratownicy, mimo swojego wielkiego zaangażowania, nie mogą w pewne miejsca dojechać, szczególnie w terenach wiejskich i górskich.
Kompetencje Medyczne i Szkolenia
Pracę w zawodzie strażaka umożliwia specjalne szkolenie pożarnicze przeprowadzane po ustaleniu predyspozycji kandydata w jednostce straży pożarnej. Można też ukończyć szkołę aspirancką, aby uzyskać tytuł technika pożarnictwa.
Szkolenia i Kwalifikacje
W straży służą także lekarze. Komendant podał, że w Państwowej Straży Pożarnej jest ponad 2 tys. wyszkolonych ratowników medycznych. Do wzmocnienia w straży pożarnej pionu medyczno-ratowniczego można wykorzystać istniejącą, ogromną infrastrukturę Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), który obejmuje 16 tys. jednostek.
Rozwój Pionu Medyczno-Ratowniczego w PSP
Gen. brygadier Andrzej Bartkowiak poinformował, że w Szkole Głównej Służby Pożarniczej otwarto kierunek ratownictwo medyczne, co podkreśla rosnące znaczenie kwalifikacji medycznych w służbie strażaka.
Wyzwania i Zagrożenia Zawodu
Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku zawodowym, a praca odbywa się w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach.
Ekstremalne Warunki Pracy
Strażacy są narażeni na różnorodne czynniki ryzyka, takie jak zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły, czy atmosfera uboga w tlen. Narażeni są także na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi i powodziami. Służba strażaka jest regulowana przez szczegółowe przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej.
Obciążenie Fizyczne i Psychiczne
Strażacy często wykonują czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, a wszystko to przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia, a także chorób układu krążenia. Strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu i problemów osobistych oraz rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.
Ratownik-strażak a Zespół Ratownictwa Medycznego: Aspekty Prawne i Operacyjne
Kwestia roli i kompetencji strażaka posiadającego kwalifikacje ratownika medycznego, zwłaszcza w kontekście współpracy z Zespołami Ratownictwa Medycznego (ZRM) i działania w strefach zagrożenia, budzi wiele dyskusji.
Zakres Kompetencji w KSRG
Będąc na podziale, zgodnie z wytycznymi KSRG, ratownik medyczny, będący strażakiem, może udzielać tylko KPP (Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy), co ogranicza jego pełne kompetencje medyczne. Rodzi się pytanie, co w sytuacji, gdy strażak pracujący jako medyk w ZRM udaje się do zdarzenia, w którym niezbędne jest działanie w strefie zagrożenia, do której personel medyczny ZRM zazwyczaj nie wchodzi.
Jak wygląda praca ratownika medycznego?
Działania w Strefie Zagrożenia
Standardowo ratownik medyczny ZRM nie posiada specjalnego ubrania i aparatu ochrony dróg oddechowych (AODO), które umożliwiłyby mu bezpieczne wejście do strefy objętej pożarem lub silnym zadymieniem. Działania medyczne w takich warunkach i w takim sprzęcie są utrudnione lub niemożliwe. Zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami, działania z zakresu ratownictwa medycznego nie są prowadzone w strefie bezpośredniego zagrożenia; poszkodowany jest najpierw ewakuowany przez strażaków do miejsca bezpiecznego i dopiero tam przekazywany ZRM.
Pojawiają się jednak sytuacje wyjątkowe, takie jak np. poszkodowany na wysokości (dach), gdzie medycy ZRM nie mają uprawnień do pracy, a strażacy już tak. W takich przypadkach KDR (Kierujący Działaniem Ratowniczym) ma prawo podjąć niestandardowe decyzje.
Uprawnienia Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR)
Zgodnie z „Rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie zakresu i trybu korzystania z praw przez kierującego działaniami ratowniczymi”, KDR ma prawo odstąpić od zasad działania uznanych powszechnie za bezpieczne, z zachowaniem wszelkich dostępnych w danych warunkach zabezpieczeń, jeżeli w ocenie KDR, dokonanej w miejscu i czasie zdarzenia, istnieje prawdopodobieństwo uratowania życia ludzkiego. Sytuacje te obejmują przypadki, gdy:
- z powodu braku specjalistycznego sprzętu zachodzi konieczność zastosowania sprzętu zastępczego,
- fizyczne możliwości ratownika mogą zastąpić brak możliwości użycia właściwego sprzętu,
- jest możliwe wykonanie określonej czynności przez osobę zgłaszającą się dobrowolnie.
O takim fakcie skorzystania w czasie działań z pomocy ratownika medycznego w warunkach zagrażających jego życiu/zdrowiu KDR powinien zgłosić do stanowiska kierowania.
Krytycy takiego postępowania podkreślają, że wprowadzenie medyka bez pełnego zabezpieczenia do strefy zadymienia jest ryzykowne i może prowadzić do dalszych zagrożeń. Zwracają uwagę na trudności w ocenie stanu poszkodowanego (np. rozpoznania NZK - nagłego zatrzymania krążenia) w warunkach ograniczonej widoczności i w pełnym zabezpieczeniu. W przypadku, gdy resuscytacja jest możliwa w trudnych warunkach (np. pod gruzami), zabiegi RKO powinny być prowadzone przy założeniu, że wzbogacenie atmosfery tlenem w strefie zagrożenia nie spowoduje wybuchu oraz jest prowadzona z izolacją dróg oddechowych poszkodowanego. W kontekście stwierdzania zgonu, choć zazwyczaj należy to do lekarza, istnieją przepisy (Art. 11 Ustawy, choć uznawany za nieaktualny) umożliwiające odstępstwa w przypadku niemożności dopełnienia tego przez lekarza leczącego.
Dla większości specjalistów jedynym sensownym wytłumaczeniem wejścia ratownika medycznego (będącego strażakiem) w strefę zadymienia jest przejście przez nią do miejsca bezpiecznego, gdzie znajdowała się ofiara i gdzie będzie można jej udzielić pomocy medycznej.