Perkoz dwuczuby (Podiceps cristatus), znany również pod angielską nazwą Great Crested Grebe, to średniej wielkości wędrowny ptak wodny z rodziny Podicipedidae (perkozy). Obecnie rodzina ta zaliczana jest do rzędu Phoenicopteriformes (flamingi). W Polsce perkozy reprezentowane są przez 5 gatunków, a perkoz dwuczuby jest największym z nich. Drugi człon jego łacińskiej nazwy, cristatus, oznacza „czubaty”, co doskonale odzwierciedla jego charakterystyczny wygląd.
Charakterystyka Perkoza Dwuczubego
Opis Morfologiczny
Perkoz dwuczuby to ptak wielkości kaczki krzyżówki, lecz o smuklejszej sylwetce, z długą szyją i zaostrzonym dziobem. Długość jego ciała waha się od 46 do 51 cm, choć niektóre osobniki mogą osiągać do około 60 cm. Rozpiętość skrzydeł wynosi od 59 do 73 cm, dochodząc niekiedy do około 80 cm. Masa ciała tych ptaków mieści się w przedziale 640-1400 g.
Ptak ten jest łatwo rozpoznawalny, zwłaszcza w szacie godowej. Charakteryzuje się rdzawo-czarną kryzą na bokach głowy (coś na kształt kołnierza wokół głowy) oraz dwoma ciemnobrązowymi czubami na głowie, od których pochodzi jego nazwa. Spód ciała perkoza jest biały, a wierzch brunatny lub ciemnobrązowy. Boki ciała są brązowo-rdzawe, a pierś biała. W locie na górnej stronie skrzydeł widoczna jest biała plama. Perkozy są pozbawione ogona - ich sterówki są krótkie i giętkie.
Dymorfizm Płciowy i Szaty
W upierzeniu perkoza dwuczubego nie występuje dymorfizm płciowy - samce i samice mają takie samo ubarwienie. Widoczny jest natomiast wyraźny polifenizm (zmienność sezonowa upierzenia). W szacie spoczynkowej ptaki tracą ozdobne pióra na głowie, czuby są ledwo zaznaczone, a bokobrody zanikają. U ptaków w drugim kalendarzowym roku życia czuby mogą być zredukowane. Pisklęta posiadają charakterystyczne ciemne paski na głowie i szyi, które mogą być widoczne jeszcze w pierwszej szacie spoczynkowej.
Siedlisko i Występowanie
Globalne i Krajowe Rozmieszczenie
Perkoz dwuczuby zamieszkuje głównie Eurazję, a jego populacje plamowo występują także w Afryce, Australii i Nowej Zelandii. W Europie gnieździ się na większości obszarów, z wyjątkiem skrajnej północy, a dalej na wschód przez Azję Środkową po północno-wschodnie Chiny. Izolowane populacje spotyka się w północno-zachodniej, południowej i wschodniej Afryce, w południowej Azji, Australii i na Nowej Zelandii [3]. Podgatunek Podiceps cristatus cristatus występuje w Palearktyce na południe od równoleżnika 66° N, lokalnie do północnych Indii.
W Polsce perkoz dwuczuby jest szeroko rozpowszechnionym gatunkiem lęgowym na całym obszarze niżowym, z wyjątkiem gór [5]. Jest to najliczniejszy z krajowych perkozów, klasyfikowany jako nieliczny, a lokalnie średnio liczny ptak lęgowy. Najczęściej spotykany jest na Pojezierzach, w Wielkopolsce oraz na Śląsku, rzadziej natomiast w Małopolsce. W Bolimowskim Parku Krajobrazowym został odnotowany jako lęgowy po raz pierwszy w 2013 roku.
Preferowane Siedliska
Perkozy dwuczube preferują zasobne w ryby zbiorniki wodne, takie jak naturalne jeziora, stawy hodowlane, zbiorniki zaporowe, glinianki i starorzecza. Najczęściej zamieszkują jeziora i stawy z pasem przybrzeżnych trzcin, choć unikają zbiorników całkowicie zarośniętych i często widywane są na otwartej wodzie. Rzadziej spotyka się je na wolno płynących rzekach. Populacje środkowoazjatyckie gniazdują również na słonawych i słonych jeziorach.
Biologia i Ekologia
Dieta i Techniki Żerowania
Perkoz dwuczuby jest najbardziej rybożernym spośród perkozów. Jego pożywienie stanowią głównie ryby, ale uzupełnia je także wodnymi bezkręgowcami, takimi jak owady, skorupiaki, mięczaki, ślimaki oraz kijanki i żaby. Dieta perkoza dwuczubego zawiera również pokarm roślinny. Pokarm zdobywa, świetnie nurkując, nawet na głębokość 30 metrów. Charakterystyczne jest, że perkoz potrafi wypłynąć na powierzchnię wody daleko od miejsca, w którym zanurkował. Aby wspomóc trawienie diety bogatej w ryby, pisklęta (już od pierwszych dni życia) oraz osobniki dorosłe zjadają również pióra, co pomaga im w wydalaniu m.in. rybich łusek [10].
Gody i Zachowania Rozrodcze
Okres godowy perkoza dwuczubego jest bardzo widowiskowy. Pary przeprowadzają spektakularny taniec godowy, który zaczyna się ukłonami obojga partnerów. Następnie zbliżają się do siebie z płasko wyciągniętą szyją, potrząsają głowami, stroszą czuby i kryzy. Taniec kończy się figurą, w której ptaki przyciskają się do siebie piersiami, stojąc pionowo na wodzie.
BBC Life: Perkozy
Gniazdowanie i Opieka nad Potomstwem
Gniazdo perkoza dwuczubego to pływająca platforma z roślinności wodnej i błotnej, zbudowana przez oboje rodziców. Zazwyczaj jest ono zakotwiczone w strefie rzadkich trzcin lub innych roślin wodnych wystających ponad powierzchnię, choć czasem spotyka się je na otwartej wodzie. Gniazdo jest budowane w pewnej odległości od gniazd sąsiednich osobników.
W okresie od kwietnia do czerwca samica składa od 2 do 6 jaj. Początkowo są one białe, z kredową powłoką, ale z czasem pod wpływem związków wydzielanych z gnijących roślin ciemnieją i stają się oliwkowobrązowe. Jaja wysiadywane są przez oboje rodziców na zmianę, choć częściej przez samicę, przez około 27-29 dni. Perkozy dwuczube są zagniazdownikami, co oznacza, że pisklęta wykluwają się pokryte puchem i są od razu gotowe do opuszczenia gniazda.
Młode perkozy, choć potrafią pływać i nurkować zaraz po wykluciu, przez pierwsze około 3 tygodnie są często wożone na grzbiecie dorosłego osobnika. Pisklęta pozostają pod opieką rodziców przez 10 do 11 tygodni, a nawet jesienią da się słyszeć ich dopominania o pokarm. Karmione są drobnymi bezkręgowcami, ślimakami, rybkami oraz piórami rodziców. W ciągu roku ptaki te wyprowadzają jeden lub dwa lęgi.
Migracje i Zimowanie
Perkoz dwuczuby to gatunek wędrowny, choć przeloty mają miejsce nocą. Przyloty do Polski obserwuje się w marcu i kwietniu, natomiast odloty między wrześniem a listopadem. Część osobników zimuje w kraju, a coraz liczniej zimują także w Polsce [4]. Europejskie ptaki zazwyczaj zimują w Europie Zachodniej i basenie Morza Śródziemnego. W Polsce zimujące ptaki koncentrują się głównie na Zalewie Szczecińskim, Zatoce Puckiej, jeziorze Miedwie oraz na przybrzeżnych wodach Bałtyku. W głębi kraju zimują znacznie rzadziej, a największe skupiska odnotowano na jeziorach Powidzkim i Mikorzyńskim w Wielkopolsce oraz na zbiorniku Dzierżno Duże.
Perkozy dwuczube rzadko zrywają się do lotu, preferując nurkowanie. Latem tworzą duże koncentracje na czas pierzenia, podczas którego stają się niezdolne do lotu.
Status Ochrony i Liczebność
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje perkoza dwuczubego jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. W 2015 roku organizacja Wetlands International szacowała liczebność światowej populacji na około 915 000 - 1 400 000 osobników. Liczebność perkoza dwuczubego w Polsce szacowana jest na 15-25 tysięcy par. W Polsce perkoz dwuczuby objęty jest ochroną gatunkową ścisłą [11], a na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC) [12].