Scenariusz Pożarowy w Obiektach Akademickich: Wymagania i Praktyczne Zastosowanie

Wprowadzenie: Znaczenie Scenariuszy Pożarowych i Przykład z Akademika

Zagrożenie wybuchem pożaru jest realne, niezależnie od zastosowanych najnowocześniejszych zabezpieczeń. Właśnie dlatego tak istotne jest posiadanie szczegółowo opracowanego scenariusza pożarowego. Jego znaczenie podkreślają między innymi ćwiczenia dowódcze przeprowadzane na obiektach akademickich, takie jak te, które miały miejsce na terenie Osiedla Akademickiego Politechniki Białostockiej. W symulowanym zdarzeniu w DS „Alfa” białostoccy strażacy zapobiegli rozprzestrzenieniu się ognia, który zaprószono w kuchni na 6. piętrze. Ewakuowali mieszkańców i udzielili pomocy osobie, która zasłabła. Strażacy przyjechali bardzo szybko, co świadczy o efektywności procedur.

Kto opracowuje scenariusz pożarowy i kiedy ten dokument jest potrzebny? Scenariusz pożarowy to istotny dokument, scalający wymagania w zakresie bezpieczeństwa pożarowego budynków i określający wytyczne wzajemnego powiązania poszczególnych branż instalacyjnych. Ma on różny wymiar i wymaga odmiennego podejścia dla różnych osób - zarówno formalnych uczestników procesu budowlanego, jak i wykonawców czy późniejszych użytkowników obiektu budowlanego.

Podstawy Prawne i Cel Opracowania Scenariusza Pożarowego

Definicja i cel

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2023 r. w sprawie uzgadniania projektu zagospodarowania działki lub terenu, projektu architektoniczno‑budowlanego, projektu technicznego oraz projektu urządzenia przeciwpożarowego pod względem zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. 2023 poz. 1563 §2.4), scenariusz pożarowy to opis sekwencji możliwych zdarzeń w czasie pożaru. Jest on reprezentatywny dla danego miejsca jego wystąpienia lub obszaru oddziaływania, w szczególności dla strefy pożarowej lub strefy dymowej. Musi uwzględniać przede wszystkim:

• sposób funkcjonowania urządzeń przeciwpożarowych, innych technicznych środków zabezpieczenia przeciwpożarowego, instalacji i urządzeń użytkowych lub technologicznych oraz ich współdziałanie i oddziaływanie na siebie,
• rozwiązania organizacyjne niezbędne do właściwego funkcjonowania projektowanych zabezpieczeń.

Kiedy scenariusz jest obowiązkowy?

Większość nowo budowanych obiektów musi mieć opracowany scenariusz pożarowy. Taki obowiązek nakłada na inwestora czy właściciela budynku polskie prawo. Scenariusz pożarowy jest wymagany w przypadku każdego nowo budowanego obiektu, który będzie wyposażony w urządzenia przeciwpożarowe oraz w system sygnalizacji pożarowej. Jeśli w powstającym budynku nie ma konieczności montażu takich systemów, opracowanie scenariusza pożarowego nie jest obowiązkowe.

Rola w procesie budowlanym i wymagania prawne

Podstawą prawną do konieczności opracowania scenariusza pożarowego dla budowanego obiektu jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 grudnia 2015 r. oraz nowsze regulacje, takie jak Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 11 września 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz.U. 2022 poz. 1679) oraz wspomniane Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1563).

Projekt budowlany dzieli się na cztery zasadnicze części:

• projekt zagospodarowania działki lub terenu (PZT),
• projekt architektoniczno-budowlany (PAB),
• projekt techniczny (PT),
• załączniki (opinie, uzgodnienia, pozwolenia, oświadczenie o możliwości połączenia działki z drogą, informacje dot. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia).

Do uzyskania pozwolenia na budowę potrzebny jest PZT i PAB, natomiast projekt techniczny (PT) składany jest później do nadzoru budowlanego. Na potrzeby realizacji obiektu powstaje również projekt wykonawczy (PW), zawierający szczegółowe informacje dla prac budowlanych. Wszystkie wymienione projekty dzielą się na projekty branżowe.

Informacje związane z bezpieczeństwem pożarowym obiektu zawarte są w projekcie budowlanym po trochę w każdej z jego części: projekcie zagospodarowania działki lub terenu, projekcie architektoniczno-budowlanym i projekcie technicznym, w zależności „od ogółu do szczegółu”.

Dla automatyka pożarowego najbardziej interesującym elementem projektu budowlanego jest projekt techniczny. Zawiera on podstawowe informacje pozwalające na realizację systemu automatyki pożarowej, takie jak:

• informacje o podziale na strefy pożarowe oraz strefy dymowe wraz z określeniem sposobu jego wykonania,
• informacje o warunkach i strategii ewakuacji ludzi lub ich uratowania w inny sposób, uwzględniające liczbę i stan sprawności osób przebywających w obiekcie,
• informacje o urządzeniach przeciwpożarowych oraz o innych instalacjach i urządzeniach służących bezpieczeństwu pożarowemu, wraz z ich charakterystyką,
• informacje o przyjętych scenariuszach pożarowych,
• informacje o przygotowaniu obiektu budowlanego do prowadzenia działań ratowniczych.

Informacje o urządzeniach i systemach powinny znaleźć się w projekcie technicznym co najmniej w postaci opisanych schematów ideowych. Jeżeli projekt techniczny nie będzie zawierał wystarczających informacji, konieczne będzie wykonanie dodatkowego projektu urządzenia przeciwpożarowego.

Kto opracowuje scenariusz pożarowy?

Scenariusz pożarowy powinien zostać opracowany na etapie projektu budowlanego przy współpracy autora projektu i projektanta systemu sygnalizacji pożaru lub specjalisty - rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Opracowanie właściwego scenariusza pożarowego wymaga ogromnej wiedzy i doświadczenia w projektowaniu i realizowaniu zabezpieczeń pożarowych. Regulacje dotyczące opracowania scenariusza pożarowego nie są niestety w pełni określone we wszystkich rozporządzeniach, co w praktyce często skłania inwestorów do zastanawiania się, kto powinien odpowiadać za opracowanie scenariusza oraz jego zgodność z obowiązującymi przepisami i normami. Warunki ochrony przeciwpożarowej obiektu (dobór urządzeń gaśniczych, systemu sygnalizacji pożarowej czy instalacji przeciwpożarowej) określa autor projektu budowlanego.

Zarówno projekt budowlany, jak i projekty urządzeń przeciwpożarowych muszą być uzgodnione. Uzgodnienie projektu następuje między projektantem a rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Uzgodnienie polega na konsultacji rozwiązań projektowych, wymianie uwag i stanowisk, a także opracowaniu scenariusza pożarowego dla obiektu, w którym przewidziano stosowanie systemu sygnalizacji pożarowej, stałych urządzeń gaśniczych, urządzeń oddymiających lub urządzeń zapobiegających zadymieniu.

Kluczowe elementy i zawartość scenariusza pożarowego

Scenariusz pożarowy to dokument w postaci opisu tekstowego, obejmującego różne aspekty projektowanego obiektu. Powinien zawierać podstawowy opis budynku oraz wszelkie dane związane z bezpieczeństwem pożarowym, obejmujące utrzymanie obiektu, możliwe przyczyny powstawania pożaru, sposoby detekcji oraz reakcje różnych systemów i urządzeń na alarm pożarowy. Nie ma on żadnej prawnie określonej formy i każdorazowo musi zostać dostosowany do konkretnego obiektu, co oznacza, że stworzenie uniwersalnego, przykładowego scenariusza pożarowego nie jest możliwe.

Pewne informacje powinny jednak znaleźć się w każdym scenariuszu pożarowym, niezależnie od wielkości, przeznaczenia i specyfiki budynku:

Ogólna charakterystyka i klasyfikacja obiektu

• Lokalizacja, dane techniczne, klasyfikacja wg wysokości, przeznaczenie i sposób użytkowania.
• Klasyfikacja pożarowa: klasa odporności pożarowej, kategorie zagrożenia ludzi, gęstości obciążenia ogniowego.
• Szacowana maksymalna liczba osób w obiekcie i jego częściach (szczególnie ważne w akademikach).
• Podział na strefy pożarowe.
• Instalacje wewnętrzne użytkowe.

Urządzenia przeciwpożarowe i inne systemy

Celem ochrony przeciwpożarowej jest umożliwienie bezpiecznej ewakuacji, ograniczenie rozprzestrzeniania się ognia oraz zapewnienie dostępu ekipom ratowniczym. W pierwszej kolejności są to urządzenia przeciwpożarowe, takie jak:

• stałe i półstałe urządzenia gaśnicze i zabezpieczające,
• urządzenia wchodzące w skład dźwiękowego systemu ostrzegawczego i systemu sygnalizacji pożarowej,
• instalacje oświetlenia ewakuacyjnego,
• hydranty wewnętrzne i zewnętrzne,
• przeciwpożarowe klapy odcinające,
• urządzenia oddymiające,
• przeciwpożarowe wyłączniki prądu,
• dźwigi dla ekip ratowniczych.

Należy zwrócić uwagę, że jest to spis otwarty. Oprócz urządzeń przeciwpożarowych, w scenariuszu uwzględnia się także inne systemy, takie jak dźwigi osobowe (windy) lub schody i pochylnie ruchome, które choć nie są bezpośrednio urządzeniami ppoż., wymagają sterowania podczas alarmu. Na przykład, dźwigi są sprowadzane na poziom ewakuacyjny i pozostawiane z otwartymi drzwiami, aby upewnić się, że nikt w nich nie pozostał. Schody ruchome są zazwyczaj wyłączane. Ponadto, w obiekcie często znajdują się urządzenia technologiczne wymagające sygnału o alarmie pożarowym w celu zabezpieczenia procesów lub kontrolowanego wyłączenia.

Możliwe przyczyny, rodzaje alarmów i procedury

• Możliwe przyczyny powstania pożaru.
• Rodzaje alarmów generowanych przez SSP (System Sygnalizacji Pożarowej).
• Podstawowe procedury postępowania podczas alarmu pożarowego.
• Opis sterowania urządzeń przeciwpożarowych i innych w reakcji na alarm pożarowy.
• Ewentualne systemy i urządzenia sterowane ręcznie.
• Warunki prawidłowego utrzymania systemów.
• Parametry pożaru (rozmiar, czas trwania, moc, prędkość rozprzestrzeniania się ognia, szybkość wydzielania się dymu i toksycznych oparów).
• Potencjalny poziom rozprzestrzeniania się pożaru (czas do uszkodzenia konstrukcji czy wydostania się ognia poza strefę pożarową).
• Czas potrzebny na ewakuację użytkowników obiektu i personelu oraz jej chronologiczny przebieg.
• Czas potrzebny na przyjazd jednostki gaśniczej, źródło i sposób poboru wody.
• Możliwe skutki wybuchu pożaru i ich skala, możliwe zagrożenia dla zdrowia i życia ludzi.

Szczegółowy Opis Sterowania Urządzeń w Scenariuszu Pożarowym

Sposób funkcjonowania urządzeń przeciwpożarowych oraz urządzeń użytkowych lub technologicznych w budynku w czasie pożaru precyzowany jest w scenariuszach pożarowych. Scenariusze określają algorytmy ich działania, współdziałanie i oddziaływanie na siebie, uwzględniając również rozwiązania organizacyjne. Poniżej przedstawiono przykład opisu sterowania urządzeń dla alarmu pożarowego w wybranej strefie:

Pożar w strefie pożarowej na kondygnacji 2:

1. Wykrycie pożaru przez system sygnalizacji pożaru (samoczynnie - sygnał z czujki - alarm pożarowy I stopnia), czas = 15 sek. na potwierdzenie alarmu w centrali SSP przez pracownika nadzoru, w przypadku braku potwierdzenia alarmu po upływie 15 sek. następuje alarm pożarowy II stopnia.
2. Sprawdzenie, czy alarm jest fałszywy czy też nie przez obsługę obiektu, czas na sprawdzenie 3 minuty od momentu potwierdzenia alarmu w wymaganym czasie 15 sek. w centrali SSP przez pracownika nadzoru.
3. Podjęcie działań przez służby techniczne obiektu (np. ochronę) zgodnie z przyjętymi procedurami.
4. W przypadku braku sygnału anulującego przejście centralki w stan alarmu pożarowego I stopnia, po czasie 3 minut od potwierdzenia alarmu na CSP lub po potwierdzeniu alarmu I stopnia poprzez użycie przycisku ROP lub po zadziałaniu drugiej czujki dymu, lub po zadziałaniu tryskacza następuje alarm pożarowy II stopnia.

W wyniku alarmu pożarowego II stopnia następuje uruchomienie:

• wyłączenie systemów mechanicznej wentylacji bytowej w części nadziemnej budynku,
• zamknięcie przeciwpożarowych klap odcinających zlokalizowanych na kanałach wentylacji bytowej w części nadziemnej budynku,
• bezzwłoczne przekazanie sygnału o pożarze do stacji monitorowania za pomocą urządzenia transmisji alarmu (UTA) do Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej,
• włączenie systemów wentylacji mechanicznej nadciśnieniowej w obszarze klatek schodowych K1, K2 i K3 obsługiwanych wentylatorami NP1, NP2, NP3.1 oraz otwarcie klap przeciwpożarowych na przewodach upustowych,
• zamknięcie wyłazu zlokalizowanego w dachu klatki K2,
• włączenie systemu wentylacji mechanicznej nadciśnieniowej w obszarze wszystkich szybów windowych wraz z otwarciem klap przeciwpożarowych przed wentylatorami NP4, NP5, NP6.1, NP6.2, NP7.1, NP7.2, NP7.3,
• wysłanie sygnału w celu zapewnienia zjazdu wszystkich dźwigów osobowych na poziom ewakuacyjny (parter) i zblokowanie drzwi przystankowych w pozycji otwartej,
• uruchomienie wentylacji pożarowej na korytarzu hotelowym na zagrożonej kondygnacji:
  • zatrzymanie wentylatora ogólnego W2, przełączenie wentylatora napowietrzającego N2 w tryb pracy pożarowej (z otwarciem / zamknięciem odpowiednich klap ppoż.),
  • uruchomienie wentylatorów pożarowych oddymiających i napowietrzających NP2.1, WP2.1, WP2.2 (z otwarciem / zamknięciem odpowiednich klap p.poż i przepustnicy),
  • zamkniecie wszystkich drzwi dymoszczelnych w korytarzach na kondygnacji.

Weryfikacja i Praktyczne Zastosowanie Scenariusza w Akademikach

Znaczenie dla zarządcy i personelu

Scenariusz pożarowy jest weryfikowany przed oddaniem budynku do użytku i podczas ewentualnych kontroli obiektu. Z tym dokumentem powinien dokładnie zapoznać się zwłaszcza zarządca budynku oraz osoby, które będą odpowiedzialne za czynności ewakuacyjne podczas zagrożenia pożarowego. Na podstawie scenariusza pożarowego osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo w obiekcie (zwłaszcza zarządca) powinny też nauczyć się kontrolować faktyczny stan techniczny instalacji i zamontowanych w obiekcie zabezpieczeń.

Autorzy scenariusza pożarowego powinni także uwzględnić w dokumencie niezbędne do zaprogramowania urządzeń przeciwpożarowych wytyczne i informacje o interakcjach, jakie mogą między nimi zachodzić. Opracowując scenariusz pożarowy, jego autorzy powinni wziąć pod uwagę wszystkie możliwości rozwoju wypadków - również sytuacje, w których dane urządzenia czy zabezpieczenia przeciwpożarowe nie zadziałają prawidłowo. Dobry scenariusz pożarowy powinien obrazować krok po kroku przebieg pożaru i szczegółowo opisywać zagrożenia, jakie mogą pojawić się w momencie jego wybuchu.

Próbne ewakuacje i szkolenia

Zgodnie z § 17 Rozporządzeniem MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r., co najmniej raz na dwa lata należy przeprowadzić próbną ewakuację w obiektach przeznaczonych dla ponad 50 osób (stałych użytkowników). W przypadku obiektów, w których cyklicznie zmienia się jednocześnie grupa powyżej 50 użytkowników (szkoły, przedszkola, akademiki) taką ewakuację należy przeprowadzić co najmniej raz w roku (do 3 miesięcy od dnia rozpoczęcia korzystania z obiektu przez nowych użytkowników). Warto zadbać o to, aby próbna ewakuacja nie była tylko formalnym wymogiem, ale żeby kształtowała poprawne zachowania mieszkańców i personelu.

Analiza ewakuacji z wykorzystaniem symulacji

Dzięki oprogramowaniu komputerowemu do symulacji ludzi z płonącego budynku, specjaliści od ewakuacji mogą przeprowadzić szczegółową analizę oraz określić wymagane czasy ewakuacji ludzi z obiektów. Po otrzymaniu planów obiektu, instrukcji bezpieczeństwa pożarowego i procedur ewakuacyjnych, przeprowadza się analizę, wprowadzając do oprogramowania plany obiektów, parametry użytkowników oraz wyznaczając kierowników ewakuacji. Wyniki analizy pozwalają na wskazanie m.in. wąskich gardeł, czasów niezbędnych do sprawdzenia pomieszczeń oraz określenie niezbędnych czasów ewakuacji. Wyniki w postaci animacji przedstawiane są podczas szkoleń, co pozwala na pokazanie kilku wariantów ewakuacji w zależności od miejsca pożaru. Podczas zajęć omawiane jest również zachowanie tłumu i jednostki w tłumie w sytuacji kryzysowej.

Szkolenia z użyciem sprzętu gaśniczego i działań w zadymieniu

Znajomość obsługi gaśnic i hydrantów wewnętrznych w obiekcie stanowi istotny element wiedzy, który pozwala czuć się bezpiecznie w miejscu przebywania. Profesjonalne szkolenia przeciwpożarowe z użyciem różnego rodzaju gaśnic oraz instruktaż z obsługi hydrantów wewnętrznych pozwalają pracownikom i mieszkańcom podjąć skuteczne działania, aby zlikwidować pożar w zarodku, a tym samym zapewnić bezpieczeństwo pozostałym użytkownikom obiektu.

Podczas takich szkoleń uczestnicy mają możliwość gaszenia prawdziwego ognia (przy użyciu ekologicznego trenażera gazowego) oraz zapoznają się z zasadami użycia hydrantów. W ramach praktycznych ćwiczeń uczestnicy mogą doświadczyć warunków panujących podczas pożaru, przechodząc zadymionym korytarzem w specjalnej komorze. Dzięki temu uczą się, jak należy zachować się podczas pożaru i braku widoczności oraz jak powinna przebiegać prawidłowo zorganizowana ewakuacja. Jednym z założeń jest zorganizowanie ewakuacji grupy osób przez zadymiony korytarz, a innym ewakuacja poszkodowanego. Tego typu ćwiczenia, takie jak te przeprowadzone na obiektach Akademii Górniczo-Hutniczej w 15-kondygnacyjnym budynku „Babilon”, pozwalają na realistyczne odwzorowanie trudnych warunków pożaru i testowanie skuteczności scenariuszy.

tags: #scenariusz #pozarowy #akademik