Pożary przez wieki stanowiły istotny element życia człowieka, budziły lęk i respekt. Dotykały zarówno jednostek, jak i większych społeczności, w tym społeczności miejskich. Ze względu na poważny wpływ na życie miast - gospodarkę, architekturę i przestrzeń - były często odnotowywane w dokumentach miejskich czy kronikach klasztornych. Współcześnie skala problemu jest nadal znacząca; z danych gov.pl wynika, że w 2023 roku wybuchło aż 99 288 pożarów, co zmusza do refleksji nad różnorodnością ich przyczyn i metodami walki z nimi.
Klasyfikacja Pożarów i Środki Gaśnicze
Rodzaje Pożarów
Dla skutecznego zwalczania pożarów kluczowe jest rozpoznanie ich rodzaju. Klasyfikacja pożarów obejmuje następujące grupy:
- Grupa pożarów A: Obejmuje materiały stałe, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli, np. drewno, papier, tkaniny.
- Grupa pożarów B: Dotyczy wszelkich cieczy i materiałów stałych topiących się, np. tworzyw sztucznych, paliw, olejów.
- Grupa pożarów C: Zalicza się do niej pożary gazów, np. metanu, propanu, acetylenu, wodoru.
- Grupa pożarów D: Obejmuje pożary metali.
Podstawowe i Specjalistyczne Środki Gaśnicze
Zapanowanie nad szalejącym ogniem wymaga zastosowania odpowiednich narzędzi i substancji. Do podstawowych środków gaśniczych należą: woda, która świetnie odbiera ciepło, oraz piasek, który dusi ogień poprzez odcięcie dostępu tlenu. Pomocne są również koce gaśnicze i różnego rodzaju gaśnice. Za najczęściej spotykane i stosowane możemy uznać gaśnice pianowe, gaśnice śniegowe, gaśnice proszkowe i wodne.
Podczas akcji pożarniczych strażacy korzystają z wielu specjalistycznych substancji gaśniczych:
- Woda: Świetnie sprawdza się w gaszeniu materiałów stałych, takich jak drewno czy papier. Schładza płomienie i w efekcie eliminuje ogień.
- Pianka gaśnicza: Idealna do gaszenia cieczy palnych, np. benzyny i olejów. Pianka tworzy powłokę, która blokuje dostęp tlenu do ognia.
- Proszki gaśnicze: Na przykład proszek ABC, jest to uniwersalny środek gaśniczy stosowany do różnych typów pożarów, w tym ciał stałych, cieczy i gazów. Działają poprzez przerwanie reakcji chemicznej ognia.
- Dwutlenek węgla (CO2): Bardzo dobrze sprawdza się w trakcie gaszenia urządzeń elektrycznych, gdzie woda lub pianka mogłyby spowodować uszkodzenia. CO2 działa przez wyparcie tlenu i schładzanie płomieni.
- Gazowe środki gaśnicze: Takie jak halony czy HFC-227ea, idealne do miejsc, gdzie woda mogłaby uszkodzić sprzęt.
Historyczny Kontekst Rozwoju Ochrony Przeciwpożarowej w Polsce
Kształt ochrony przeciwpożarowej w Polsce w latach poprzedzających pojawienie się pierwszego numeru „Przeglądu Pożarniczego” oraz zaraz po tym wydarzeniu, przesądzały przepisy i systemy panujące w trzech państwach zaborczych. Obraz bezpieczeństwa pożarowego jest odbiciem regulacji prawnych i podejścia do spraw ochrony przeciwpożarowej w poszczególnych państwach okupujących ziemie polskie.
Organizacja Straży Ochotniczych i Zawodowych
Po 1906 roku praktycznie we wszystkich zaborach ochotnicze straże pożarne - czy ogniowe, jak wówczas jeszcze je nazywano - mogły powstawać i działać bez większych przeszkód, choć (poza Galicją) pod ścisłym nadzorem. Na bardziej liberalną politykę okupantów, szczególnie Rosji, miała wpływ rewolucja 1905 r., wojna rosyjsko-japońska oraz pogarszające się stosunki międzynarodowe w Europie, również między zaborcami.
- Zabór austriacki: Aby powołać straż, należało spełnić wymagania przepisów ustawy o stowarzyszeniach z 15 listopada 1867 r. i ustawy o policji ogniowej z 10 lutego 1891 r. (obowiązywała w miastach i miasteczkach Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim). Towarzystwo Kółek Rolniczych (TKR), założone przez polskich ziemian, od 1903 r. aktywnie wspierało zakładanie ochotniczych straży pożarnych na wsiach.
- Zabór rosyjski (Królestwo Polskie): Najważniejsza była zgodność statutu straży występującej o zarejestrowanie ze statutem wzorcowym, zawartym w ustawie normalnej straży ogniowych w Królestwie Polskim z 12 grudnia 1898 r. Władze rosyjskie niezmiennie zachowywały czujność, by działalność straży nie wychodziła poza ustalone ramy. Co ciekawe, w dużych miastach z rozwiniętym przemysłem Rosjanie woleli zakładanie straży zawodowych ze względu na łatwiejszy nadzór.
- Zabór pruski (niemiecki): Strażactwo ochotnicze miało tu najdłuższe tradycje, ale aktywność Polaków była bardzo ograniczana. Władze policyjne wymagały, by odpowiedni odsetek członków stanowili obywatele narodowości niemieckiej.
Sytuacja ze strażami zawodowymi różniła się w poszczególnych zaborach. W Galicji zasady ich powstawania określała ustawa o policji ogniowej, w myśl której w każdym mieście lub miasteczku miała zostać zorganizowana straż pożarna gminna (zawodowa) lub ochotnicza. W miastach liczących powyżej 10 tys. mieszkańców obowiązkowo musiał zostać zorganizowany korpus straży pożarnej gminnej. W Królestwie Polskim, poza Warszawą, zawodowe straże pożarne działały, z różnym powodzeniem i przez różny okres, w Kielcach, Lublinie, Łodzi, Siedlcach i Zamościu. Ich funkcjonowanie było w dużej mierze zależne od zasobów kasy miejskiej.
STRAŻ POŻARNA - Zobacz, jak pracują prawdziwi Bohaterowie! 🚒 | Film Edukacyjny dla Dzieci
Przykład Lubelskiej Straży Ogniowej (1873)
Lubelska Straż Ogniowa rozpoczęła formalnie swoją działalność w momencie otrzymania informacji o zgodzie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, przekazanej w liście do naczelnika Guberni Lubelskiej. Namiestnik Królestwa Polskiego Teodor Berg przekazał zatwierdzony statut lubelskiej straży, który dokładnie określał zakres jej czynności. Głównym obowiązkiem nowopowstałej straży było gaszenie pożarów przez wszystkich funkcjonariuszy. Dodatkowo do obowiązków strażaków realizowanych w czasie wolnym od pożarów należało wycieranie kominów, przestrzeganie bezpieczeństwa na ulicach w nocy, sprzątanie ulic i placów oraz zapalanie miejskich latarni.
Do sprostania tym zadaniom zatrudniono załogę liczącą 62 osoby, w tym 20 strażaków i 18 kominiarzy. Na etacie w straży zatrudniono także stróżów miejskich, pilnujących w nocy miasta i wypatrujących pożarów, oraz służbę latarniową. Nad prawidłowym funkcjonowaniem zespołu czuwał komendant straży - Brandmajster, podlegający bezpośrednio Prezydentowi Miasta. Pierwszym komendantem został Konstanty Stuart, emerytowany kapitan Warszawskiej Straży Ogniowej.
Budżet na utrzymanie Straży Ogniowej w Lublinie wynosił rocznie 10 152 ruble i 50 kopiejek, z czego większość pochodziła z opodatkowania właścicieli domów. Na płace dla 62 zatrudnionych przeznaczono 7365 rubli, a największym wydatkiem poza płacami było utrzymanie 12 koni (1867 rubli 87 kopiejek). Początkowo siedziba straży znajdowała się przy ulicy Archidiakońskiej, a nowe koszary zbudowano przy ulicy Świętoduskiej. W 1873 roku Lubelska Straż Ogniowa dysponowała 96 wężami skórzanymi, 36 czerpakami do wody oraz 19 siekierami.
Sposób reagowania na pożar w Lublinie był precyzyjnie określony: "Cztery konie dyżurne z obsługą i ludźmi nie mającymi zajęcia służbowego, będą gotowi dniem i nocą w obrębie lokalów pożarnej komendy na wypadek ognia. Trębacz sygnalista i dwaj stróże zmieniają się po kolei na Wieży Miejskiej, dla dostrzeżenia pożaru, w wypadku potrzeby, podadzą sygnał przez uderzenie w dzwon zegara wieżowego."
Statystyki i Zrzeszanie się Straży
Pod koniec 1913 r. w Królestwie Polskim zarejestrowanych było 557 ochotniczych straży ogniowych, pięć zawodowych i 39 fabrycznych. W Galicji było to odpowiednio 890 i 30 (brak danych o strażach fabrycznych). Statystyki z zaboru niemieckiego są trudniejsze do zebrania, ale wskazują na dużą liczbę jednostek.
W tym czasie wszystkie straże, poza tymi z Królestwa Polskiego, miały możliwość zrzeszania się w strukturach związkowych, utworzonych w celu udzielania pomocy w sprawach fachowych i organizacyjnych. Chodziło o wypracowanie wspólnych wzorów umundurowania, odznak, regulaminów i programów szkoleń. Związki strażackie organizowały wystawy sprzętu gaśniczego, przeprowadzały szkolenia i zwoływały zjazdy, na których przedstawiciele straży wymieniali się doświadczeniami.
Wyzwania Bezpieczeństwa Pożarowego na Ziemiach Polskich
Mimo że najmniej polskojęzycznej literatury dotyczy sytuacji w zaborze niemieckim, wiadomo, że w początkach XX stulecia sprawy bezpieczeństwa pożarowego były tu najlepiej uporządkowane. Najgorsza sytuacja panowała w Królestwie Kongresowym, gdzie według danych z 1914 r. aż 86% budynków było drewnianych, 78% pokrytych słomą, a tylko 12% miało pokrycie dachowe ogniotrwałe. W dziesięciu miastach gubernialnych budynki drewniane stanowiły średnio 55%, murowane 36%, a w konstrukcji mieszanej 9%. Tragiczna sytuacja panowała na wsiach i w małych miasteczkach, gdzie w niektórych miejscowościach budynki drewniane stanowiły ponad 90% zabudowy.
Największy wpływ na zagrożenie pożarowe w małych miejscowościach i wsiach, zwłaszcza w tzw. ulicówkach, miała gęsta zabudowa, bez zachowania odpowiednich odległości pomiędzy budynkami. Skutkiem tego były liczne pożary masowe, czyli takie, w których pastwą ognia padało więcej niż 25 obiektów. W latach 1904-1910 odnotowano 244 takie pożary, w których zniszczeniu uległo 31 741 budynków (średnio 130 w jednym pożarze). W latach 1903-1912 całkowicie lub częściowo spłonęło ponad 220 tys. obiektów budowlanych.
Aby złagodzić konsekwencje społeczne pożarów, ustawą z dnia 10 czerwca 1900 r. wprowadzono przepis stanowiący, że „wszystkie budynki prywatne i publiczne obowiązkowo podlegają wzajemnemu ubezpieczeniu od ognia”. W Galicji ustawą o policji ogniowej każda gmina została zobowiązana do wydania regulaminu ogniowego, dzielono miasta na dzielnice z delegatami ogniowymi nadzorującymi przestrzeganie przepisów. Jednym z podstawowych działań mających uchronić miasta przed pożarami masowymi było wyznaczanie rejonów ognioodpornych, czyli takich, w których stawiano budynki tylko z materiałów ogniotrwałych.
Postęp w Technologii i Taktyce Gaśniczej
Wiadomo od dawna, że na skuteczność działań gaśniczych wpływają przede wszystkim trzy elementy: czas powiadomienia straży o pożarze, wyszkolenie strażaków uczestniczących w akcji i sprzęt, jakim dysponują.
Powiadamianie o Pożarze i Sprzęt Gaśniczy
Początek końca ery jazdy do pożaru „na dym” stanowiło w miastach rozpowszechnienie telegrafu. Już w latach 80. XIX w. z Warszawską Strażą Ogniową (WSO) połączonych było telegrafem dwanaście szafek alarmowych w części lewobrzeżnej miasta i siedem na Pradze. W Krakowie zainstalowano w 1887 r. telegraf firmy Siemens, pełniący funkcję publicznej sygnalizacji alarmowo-pożarowej, który działał aż do 1970 r. Telegraf szybko ustąpił jednak miejsca telefonowi, opatentowanemu w marcu 1876 r. przez Alexandra Grahama Bella. W 1913 r. w Warszawie zarejestrowanych było już prawie 30 tys. telefonów.
Silnik parowy, wynaleziony w XVIII w. przez Thomasa Newcomena i udoskonalony przez Jamesa Watta, trafił do pożarnictwa w 1830 r. w postaci sikawek parowych. Pierwsza taka sikawka dla Warszawskiej Straży Ogniowej została zakupiona w 1864 r. Wydajność nowszych sikawek parowych wynosiła przeważnie 1600 l/min, co umożliwiało operowanie prądami wody na dużą odległość, bez forsownego machania ramionami pompy, nieodzownego w przypadku wciąż powszechnych sikawek ręcznych. Bolesław Prus tak relacjonował gaszenie pożaru: „W oknach czwartego piętra i na szczycie płonącego domu lśniły się mosiężne hełmy strażaków, którzy chodzili z taką swobodą po brzegach dachu, jakby tam dla nich specjalnie pourządzano wygodne asfaltowe chodniki. […] Tymczasem potężne strumienie wody z sykiem lały się na dach już dobrze rozgrzany.”
Pod koniec XIX w. Warszawa mogła się szczycić łatwym i wygodnym dostępem do wody, która w 1886 r. popłynęła nowoczesnym w skali europejskiej systemem wodociągowym, zaprojektowanym przez Williama Lindleya. Wcześniej istniał już wodociąg Henryka Marconiego, który okazał się za mało wydajny.
Taktyka Działania i Ewolucja Pojazdów
Sam wyjazd oddziału WSO do akcji odbywał się z wielkim szykiem. Przed wszystkimi zaprzęgami jechał konno brandmajster, za nim dwie sikawki konne, dalej sześć beczkowozów (liczba ta zmniejszała się wraz z rozwojem sieci wodociągowej), którymi powoziło po dwóch ludzi, następnie jeden lub dwa omnibusy wiozące strażaków i wóz rekwizytowy ze sprzętem. Cały taki tabor oddziałowy nazywano obozem, a liczył on około 40 osób.
Taki schemat obowiązywał w Warszawie do czasu objęcia komendantury WSO przez Józefa Tuliszkowskiego we wrześniu 1915 r. Tuliszkowski podzielił każdy oddział na trzy plutony. Do akcji wyjeżdżał nie cały obóz, lecz najpierw pierwszy pluton, nazywany pogotowiem, składający się z jednego wozu, zabierającego ośmiu ludzi i komplet sprzętu potrzebnego do ugaszenia małego pożaru. Drugi pluton wyjeżdżał od razu, gdy informacja o pożarze wskazywała na jego duże rozmiary, lub wezwany na pomoc pogotowiu.
W stosunku do drugiej połowy XIX w. początek nowego stulecia nie przyniósł większych zmian w sposobie gaszenia pożarów w małych miastach i na wsiach. Ochotnicze straże pożarne posiadały przede wszystkim sikawki ręczne różnej wielkości, beczki na wodę, węże, drabiny, wozy rekwizytowe i sprzęt pomocniczy (bosaki, topory, tłumice, wiadra). Do wyjątków należały straże ochotnicze posiadające sikawki parowe.
W strażach fabrycznych sprzęt gaśniczy był zdecydowanie lepszy. Jedną z najlepiej wyposażonych technicznie jednostek straży stanowiła miejska OSP w Kaliszu, która w 1913 r. poza sikawką parową i ośmioma ręcznymi z zasobem węży, posiadała sikawkę motorową, czyli motopompę - pierwszą w Królestwie Polskim, a podobno nawet w całym Cesarstwie Rosyjskim. Efektem XIX-wiecznych odkryć i wynalazków technicznych były liczne konstrukcje samobieżnych pojazdów. Najpierw udoskonalono sikawkę parową, dokładając do niej drugą maszynę parową napędzającą układ jezdny. Konstrukcje te nie znalazły powszechnego zastosowania ze względu na ciężar i konieczność stałego utrzymywania ognia w palenisku.
Specyficzne Techniki Gaśnicze i Wyposażenie
Gaszenie Pożarów Sadzy w Kominach
Pożar sadzy to niebezpieczne zjawisko, które może wystąpić w kominkach, piecach oraz przewodach kominowych. Nie tylko zagraża bezpieczeństwu domowników, ale również może spowodować znaczne szkody materialne.
W przypadku pożaru sadzy należy:
- Natychmiast zadzwonić po straż pożarną na numer alarmowy 112.
- Zamknąć drzwi do pomieszczenia, w którym znajduje się piec i ograniczyć wentylację. Ograniczy to dostęp powietrza i spowolni rozwój pożaru sadzy w kominie.
- Nie wygaszać paleniska wodą, ponieważ może to doprowadzić do pęknięcia komina na skutek szoku termicznego.
- Przygotować gaśnicę, jeśli jest to gaśnica odpowiednia do gaszenia pożarów sadzy (np. proszkowa).
Pamiętaj, że zapobieganie, poprzez regularne czyszczenie kominów, jest kluczem do bezpieczeństwa.
Technika Przeciwognia w Pożarach Leśnych
Istnieje taktyka służąca do ugaszenia pożaru lasu, polegająca na stworzeniu tzw. przerwy ogniowej na drodze frontu pożaru poprzez zastosowanie przeciwognia. Polega to na kontrolowanym wypaleniu pasa terenu o odpowiedniej szerokości, co likwiduje materiał palny i powstrzymuje dalsze rozprzestrzenianie się pożaru.
PRZECIWOGIEŃ to gaszenie pożarów przestrzennych lasów, upraw itp. przez zapalenie przed frontem pożaru ustalonej powierzchni na całej szerokości kierunku rozprzestrzeniania się pożaru i wypaleniu jej przy podjęciu działań obronnych. Technika ta jest stosowana rzadko, zwłaszcza w Polsce, ponieważ aby nie przyniosła więcej szkód niż korzyści, trzeba uwzględnić wiele czynników, w tym bardzo zmienne, jak np. siła i kierunek wiatru. Do tworzenia takich przerw wykorzystuje się czasem materiały wybuchowe, które służą do demineralizacji pasa ziemi.
Gaszenie Pożarów Szybów Naftowych
Jeszcze inną, specyficzną metodą jest gaszenie pożarów szybów naftowych. W tym przypadku nie gasi się ogniem w dosłownym sensie, lecz wykorzystuje eksplozję ładunku wybuchowego w pobliżu płonącego szybu, aby odciąć dostawy tlenu i zdusić płomienie. Taktyka ta była stosowana m.in. na Bliskim Wschodzie.
Sprzęt Specjalistyczny do Pożarów Leśnych
Pożar lasu charakteryzuje się zazwyczaj trudnymi warunkami terenowymi, które mogą uniemożliwiać dotarcie wozów gaśniczych do całej linii ognia. Sprzęt podręczny jest przeznaczony do usuwania zagrożeń w zarodku, stosowany podczas gaszenia zarośli, upraw rolniczych i mało intensywnych pożarów leśnych pokrywy gleby. Dobrze sprawdza się również do dogaszania i dozowania pożarzysk. Nowością na polskim rynku są specjalne grabie/motyki do zwalczania pożarów poszycia gleby, przywędrowałe z Ameryki Północnej.
Do udostępniania dojazdu do obwodu pożaru lub wykonywania pasów gleby zmineralizowanej jako przerw ogniowych przydaje się również sprzęt gospodarczy, np. ciągnik z pługiem, glebogryzarką lub broną talerzową. W takich warunkach najlepiej sprawdzają się samochody z napędem na wszystkie osie (4×4 lub 6×6) oraz konstrukcje specjalnie przeznaczone do działań w lasach, posiadające pojedyncze koła na każdej z osi.
Przed podjęciem akcji gaśniczej należy ustalić miejsce pożaru, jego nasilenie i rozmiary, drogi, kierunki i szybkość rozprzestrzeniania się, a także ukształtowanie i zagospodarowanie przestrzenne terenu, które mogą stanowić naturalną przeszkodę dla rozszerzania się pożaru. Zapewniony musi być kontakt pomiędzy wszystkimi stanowiskami gaśniczymi i stworzona możliwość ich wycofania się.
Misja i Zakres Działania Państwowej Straży Pożarnej
Straż pożarna to nie tylko gaszenie pożarów, ale również ratowanie życia, ochrona mienia i pomoc w sytuacjach kryzysowych. Jej misją jest zapewnienie bezpieczeństwa poprzez szybkie reagowanie na zagrożenia, edukację społeczną i zapobieganie niebezpiecznym zdarzeniom. Państwowa Straż Pożarna (PSP) to zawodowa formacja, oddelegowana do wykonywania specjalnych zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej i walki z klęskami żywiołowymi.
PSP jest jednostką organizacyjną, na czele której stoi Komendant Główny, podlegający bezpośrednio Ministrowi Spraw Wewnętrznych. Pracownicy Straży Pożarnej mają swoje umundurowanie i wyposażeni są w specjalistyczny sprzęt, niezbędny do eliminacji różnego rodzaju zagrożeń. Wszystkie zadania, jakie stoją przed strażakami, łączą się nierozerwalnie z misją Państwowej Straży Pożarnej, którą jest ochrona i bezpieczeństwo cywilów w kraju.
STRAŻ POŻARNA - Zobacz, jak pracują prawdziwi Bohaterowie! 🚒 | Film Edukacyjny dla Dzieci
Dodatkowe Obowiązki PSP
Podstawowym zadaniem, przed którym stoją strażacy, jest walka z żywiołami. Każdy strażak musi umieć rozpoznać ewentualne zagrożenia, a następnie w odpowiedni sposób je niwelować. Oprócz gaszenia pożarów, Straż Pożarna jest wzywana także do innego rodzaju klęsk żywiołowych, takich jak: powodzie, trzęsienia ziemi czy tornada. Misją Państwowej Straży Pożarnej jest ochrona życia i zdrowia, dlatego zobowiązana jest również do ścisłej współpracy z innymi służbami ratowniczymi, przede wszystkim z ratownikami medycznymi.
Wśród zadań Państwowej Straży Pożarnej jest także edukacja z zakresu działań ratowniczych i przeciwpożarowych. Pracownicy PSP mają obowiązek uczyć pozostałe jednostki ochrony przeciwpożarowej, a także współpracujące z nimi jednostki ratownicze. PSP jest zobowiązana do współdziałania z Zarządem Głównym Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, w ramach tej współpracy strażacy mogą być oddelegowani do prowadzenia szkoleń dla oddziałów OSP. Z kolei Ochotnicza Straż Pożarna uczy cywilów podstawowej wiedzy w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej.
Państwowa Straż Pożarna wykonuje swoje obowiązki nie tylko w czasie pokoju, ale również w momencie zagrożenia konfliktem zbrojnym. Jako jednostka odpowiedzialna za zapewnienie bezpieczeństwa cywilom, musi być przygotowana na pełnienie służby w każdych warunkach. Dodatkowo, na podstawie umów międzynarodowych, polscy strażacy są wysyłani na misje zagraniczne, żeby brać udział w akcjach ratowniczych innych państw. Warto również dodać, że Państwowa Straż Pożarna ściśle współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie, który umożliwia mu skuteczne wypełnianie swoich obowiązków. Państwowa Straż Pożarna to jednostka, której zadaniem jest dbać o bezpieczeństwo ludności cywilnej, ma być wsparciem w zakresie ochrony przeciwpożarowej i pomocą w walce z klęskami żywiołowymi.