Samochody pożarnicze budowane przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe (JZS) na różnych podwoziach samochodów ciężarowych, głównie marki Star, przez ponad 40 lat stanowiły podstawowe wyposażenie jednostek zawodowych straży pożarnych w Polsce. Pojazdy te brały udział w gaszeniu setek tysięcy pożarów, ratując dorobek wielu pokoleń.
Początki produkcji i rozwój konstrukcji w Jelczu
Jelczańskie Zakłady Samochodowe rozpoczęły produkcję pojazdów gaśniczych w 1958 roku, przejmując ją od Sanockiej Fabryki Autobusów „Autosan”. Pierwszym modelem był Jelcz 001 (GBA 2/16) na podwoziu Star A21P. Kolejne lata przyniosły modernizacje, takie jak Jelcz 002 (na podwoziu Star 25) oraz Jelcz 003, w którym z powodu braku odpowiednich przystawek odbioru mocy początkowo stosowano zawodne przekładnie pasowe.
Przełomem dla polskiego pożarnictwa stały się wydarzenia początku lat 70., w tym tragiczny pożar rafinerii w Czechowicach-Dziedzicach. Zwiększyło to zapotrzebowanie na nowoczesne, wydajne jednostki operacyjne, co zaowocowało opracowaniem nowych typoszeregów pojazdów.
Jelcz 005 - „Cola”, ikona polskich jednostek
W 1972 roku zaprezentowano prototyp średniego samochodu gaśniczego GBA 2,5/16 o oznaczeniu 005. Seryjna produkcja, oparta na nowoczesnym podwoziu Star 244L, ruszyła w 1975 roku. Model ten stał się podstawową jednostką operacyjną straży pożarnych w kraju.
Dane techniczne i wyposażenie
- Podwozie: Star 244L (napęd 4x4, blokada mechanizmu różnicowego).
- Silnik: S359, wysokoprężny, 6-cylindrowy, 150 KM.
- Autopompa: ŚFUP A16/8 o wydajności 1600 dm³/min.
- Nadwozie: czteroosobowy przedział załogi, zbiornik wody 2500 dm³, zbiornik środka pianotwórczego 250 dm³.
Charakterystyczną cechą modelu 005 było zastosowanie żaluzji z profili aluminiowych do zamykania skrytek sprzętowych. To rozwiązanie wizualnie upodabniało pojazd do samochodów dystrybucji napojów gazowanych, co przyniosło mu popularne przydomki: „Cola”, „Pepsi” czy „Koka”. W 1983 roku wprowadzono uproszczoną wersję 008, w której autopompę zastąpiono motopompą.
Ciężkie samochody gaśnicze: Jelcz 004 i kolejne projekty
W odpowiedzi na potrzebę dysponowania dużą ilością środków gaśniczych w przemyśle chemicznym i petrochemicznym, wdrożono do produkcji ciężki samochód gaśniczy Jelcz 004 (GCBA 6/32) na podwoziu Jelcz 315MS. Pojazd ten posiadał zbiornik wody o pojemności 6000 litrów oraz autopompę o wydajności 3200 dm³/min.
W późniejszych latach podejmowano próby budowy jeszcze większych jednostek, m.in. modelu 006 na podwoziu Jelcz P640, który mieścił 9000 litrów wody i 2000 litrów środka pianotwórczego, jednak ze względu na trudności gospodarcze wiele z tych projektów pozostało w fazie prototypów lub krótkich serii.
Modernizacja w latach 90.: Jelcz 022 i nowa generacja
Lata 90. przyniosły współpracę z Państwową Strażą Pożarną przy tworzeniu nowoczesnego typoszeregu pojazdów. W 1997 roku wprowadzono model Jelcz 022 na podwoziu Star 1142. Był to ostatni pożarniczy model Jelcza wykorzystujący polskie podwozie. Charakteryzował się on wyższą mocą silnika (180 KM), wygodniejszą kabiną załogową oraz dużą ergonomią pracy.
| Model | Podwozie | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Jelcz 005 | Star 244L | Średni samochód gaśniczy |
| Jelcz 004 | Jelcz 315 | Ciężki samochód gaśniczy |
| Jelcz 022 | Star 1142 | Średni samochód gaśniczy |