Strażak Ochotniczych Straży Pożarnych – rola, historia i ścieżka służby

Rola i Podstawy Prawne Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 194, z późn. zm.), zwana dalej ustawą OSP, rozpoczyna się preambułą, która podkreśla służebną rolę tych jednostek wobec społeczności lokalnej. Ochotnicze straże pożarne są umundurowanymi, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt jednostkami ochrony przeciwpożarowej. Ich głównym przeznaczeniem jest walka z pożarami, klęskami żywiołowymi oraz innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzenie działań w zakresie ratownictwa specjalistycznego. Ustawodawca w art. 3 ustawy OSP szczegółowo określa zadania OSP.

Ustawową formą funkcjonowania OSP jest stowarzyszenie w rozumieniu przepisów ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. Ochotnicze straże pożarne wykonują swoje zadania z poszanowaniem godności i praw obywateli. Na gminy nałożono obowiązek zawarcia umów ze wszystkimi OSP działającymi na ich terenie, co gwarantuje prawidłowość wykonywania zadań przez te jednostki.

Rys Historyczny Polskich Ochotniczych Straży Pożarnych

Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 r. z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III w ówczesnym zaborze pruskim. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 r. w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana, większość działała na podstawie własnych przepisów.

Ochotnicze straże pożarne odegrały również ważną rolę w budzeniu postaw narodowych. Ich uczestnicy brali udział w manifestacjach wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 r. związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, który na koniec 1923 r. obejmował szereg związków wojewódzkich i ponadwojewódzkich. W 1949 r. związek ten został rozwiązany przez ówczesne władze, a następnie reaktywowany w 1956 r.

Okres transformacji ustrojowej ujawnił pewne negatywne zjawiska w OSP, takie jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, wskazujące na skostnienie struktury. Niemniej jednak OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce. Obecnie jednak wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może prowadzić do zniechęcenia służbą i zjawiska luki pokoleniowej.

Prawa i Obowiązki Strażaka OSP

Udział w działaniach i akcjach ratowniczych jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem strażaków z ochotniczych straży pożarnych. Gwarantem prawidłowości wykonywania zadań przez OSP jest ustawowe zobowiązanie pracodawcy do zwalniania od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych, akcjach, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty. Zwolnienie to obejmuje czas trwania tych aktywności, a także czas niezbędny do odpoczynku, zgodnie z art. 132 § 1 Kodeksu Pracy, który odnosi się do zachowania w każdej dobie prawa do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 12 ustawy OSP).

Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny, zgodnie z art. 15 ustawy OSP. Oznacza to, że za czas działań, akcji, szkoleń i ćwiczeń przysługują wynagrodzenie (uposażenie), ekwiwalent oraz inne świadczenia związane ze stosunkiem pracy lub służby. W orzecznictwie i komentarzach podkreśla się, że ekwiwalent ma charakter obligatoryjny dla strażaka ratownika OSP.

Strażak OSP a Służba w Policji - Aspekty Prawne

Ustawa OSP w art. 12 nie odsyła do innych regulacji prawnych poza Kodeksem Pracy w zakresie prawa do odpoczynku. To rodzi pytanie o możliwość pełnienia służby w OSP przez funkcjonariuszy Policji. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, naruszenie ważnego interesu służby nie zawsze wiąże się z zawinionym zachowaniem funkcjonariusza. Na policjantach, którzy są jednocześnie strażakami OSP, ciąży obowiązek ukształtowania wzajemnych relacji między zadaniami wynikającymi z obu rodzajów służb. Należy podkreślić, że zawsze priorytet powinna mieć służba w Policji. W razie konfliktu interesu policjant musi zdawać sobie sprawę, że w pierwszej kolejności jest związany rotą ślubowania, a sprzeniewierzenie się jej prowadzi do odpowiedzialności dyscyplinarnej.

W ustawie o Policji oraz w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 11 września 2020 r. zastosowano rozwiązanie dotyczące 11-godzinnego dobowego odpoczynku, które wynika z dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 4 listopada 2003 r. Obecnie czas odpoczynku z Kodeksu Pracy jest tożsamy z czasem odpoczynku wynikającym z rozporządzenia w sprawie czasu służby policjantów. Problem może się pojawić w przypadku zróżnicowania długości trwania tego wypoczynku. W takim przypadku należy pamiętać, że uprawnienie do niezbędnego odpoczynku ma charakter szczególny i nie jest powiązane ze służbą w Policji, lecz z konkretnymi zdarzeniami wynikającymi z ustawy OSP.

W przypadku, gdy policjant-strażak ratownik OSP bierze udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty, jego przełożony ma obowiązek zapewnienia mu zwolnienia od zajęć służbowych oraz minimalnego dobowego wypoczynku.

Brak jest przepisów wykluczających możliwość zrzeszania się policjantów. Wręcz przeciwnie, z treści art. 63 ust. 3 ustawy o Policji wynika, że policjanci mają prawo zrzeszania się, będąc jedynie obowiązani do poinformowania przełożonego o przynależności do stowarzyszeń krajowych działających poza służbą. Natomiast przynależność do organizacji lub stowarzyszeń międzynarodowych wymaga zezwolenia Komendanta Głównego Policji lub upoważnionego przez niego przełożonego (art. 63 ust. 4).

Art. 62 ust. 1 ustawy o Policji stwierdza, że policjant nie może podejmować zajęcia zarobkowego poza służbą bez pisemnej zgody przełożonego ani wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do Policji. Przepis ten wprowadza ograniczenia w zakresie podejmowania dodatkowych zajęć poza służbą, bez względu na to, czy mają one formę odpłatną, czy nie. Służba w Policji korzysta z pierwszeństwa realizacji wobec wszelkich innych zobowiązań.

Jak Zostać Strażakiem OSP?

Decyzja o wstąpieniu do OSP często wynika z chęci pomocy innym, zrobienia czegoś dobrego, zdobycia nowych umiejętności, sprawdzenia siły charakteru, czy podtrzymania tradycji rodzinnych.

Kto może zostać członkiem OSP?

OSP jest stowarzyszeniem, a jego statut określa zasady członkostwa. Zazwyczaj przewiduje się kilka rodzajów członkostwa:

• Członkowie zwyczajni (czynni): aktywnie uczestniczą w wykonywaniu postanowień statutu OSP i realizacji jej celów.
• Członkowie wspierający: osoby fizyczne lub prawne, które deklarują wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie.
• Członkowie honorowi: osoby fizyczne szczególnie zasłużone dla ochrony przeciwpożarowej, których godność nadaje Walne Zebranie Członków OSP.

Praktyka pokazuje, że każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. Zakres aktywności jest tak szeroki, że każdy znajdzie coś dla siebie - niezależnie od zawodu czy umiejętności (mechanik, elektryk, informatyk, kierowca, nauczyciel itp.).

Trzy kroki do wstąpienia

Proces wstąpienia do OSP można podzielić na trzy etapy:

1. Znalezienie odpowiedniej jednostki: Jeśli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, czyli takim, który bierze bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, ważna będzie lokalizacja jednostki. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia, dlatego im bliżej będziesz miał do jednostki, tym lepiej. Jednostkę można wyszukać w Krajowym Rejestrze Sądowym, aby znaleźć dane kontaktowe.
2. Spotkanie organizacyjne: Po skontaktowaniu się z jednostką zostaniesz zaproszony na spotkanie, podczas którego poznasz strukturę organizacyjną, bazę techniczną jednostki i dowiesz się więcej o dalszych krokach. To spotkanie służy wzajemnemu poznaniu; bądź przygotowany na pytania o motywację i doświadczenie.
3. Złożenie podania i decyzja Zarządu: Jeśli po spotkaniu będziesz zdecydowany na dołączenie i zostaniesz pozytywnie oceniony, możesz złożyć podanie o wstąpienie. Wszystkie decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Po rozpatrzeniu podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.

Wiele jednostek ma ustalony okres próbny, podczas którego oceniane jest zaangażowanie nowych członków w realizację celów OSP. Na tym etapie powinieneś brać udział w szkoleniach wewnętrznych, które pomogą Ci określić, czy chcesz zostać strażakiem-ratownikiem. Po pomyślnym przejściu okresu próbnego następuje ślubowanie, często o treści: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym, mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.”

Wymagania dla strażaka-ratownika

Aby brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, konieczne są:

• Wiek 18-65 lat.
• Aktualne badania lekarskie (ich rodzaj opisano w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 14 kwietnia 2022 r.).
• Ukończenie przeszkolenia pożarniczego odpowiedniego do zajmowanej funkcji.

Szkolenie podstawowe

Szkolenie podstawowe jest przepustką do pierwszej akcji i jest realizowane przez Państwową Straż Pożarną. Na program szkolenia składa się 38 tematów realizowanych w 136 godzinach, w tym 64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych. Szkolenie zakończone jest egzaminem. Ukończenie szkolenia uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.

Działalność OSP - Więcej niż Walka z Ogniem

Ochotnicze straże pożarne odgrywają służebną rolę wobec społeczności lokalnej. Ich aktywność nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc, ale obejmuje także popularyzację wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcje promujące kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska.

Zakres działań ratowniczych jest bardzo szeroki. Strażacy OSP mogą brać udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także w ratownictwie technicznym, powodziowym, chemicznym i ekologicznym, medycznym, wysokościowym, wodnym oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.

Przy Ochotniczych Strażach Pożarnych powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią integralną część danej jednostki OSP. MDP są naturalnymi ośrodkami szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków, przygotowując młodzież do służby.

OSP zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach. Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana, m.in. w izbach tradycji.

Patronem ochotniczej straży pożarnej jest św. Florian. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci.

Ochotnicze Straże Pożarne w Systemie Krajowym

Z danych rejestrowych z początku 2018 r. wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. W Polsce jest zarejestrowanych 15785 ochotniczych straży pożarnych. Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.

Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie włączonych do KSRG jest ponad 4500 jednostek OSP (dokładnie 4341 według danych z 2018 r.). Przed jednostkami KSRG stawiany jest szereg wymagań sprzętowych i personalnych, które muszą spełniać. Warto zauważyć, że jednostki, które nie są włączone do systemu, potrafią równie sprawnie działać zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności.

Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP.

Dlaczego Warto Zostać Strażakiem Ochotnikiem?

Bycie strażakiem ochotnikiem przynosi wiele korzyści i jest źródłem ogromnej satysfakcji. Strażak Ochotnik to ktoś, kto na dźwięk syreny rzuca wszystko, by ruszyć z pomocą innym. Na obszarach wiejskich i wiejsko-miejskich, gdzie jednostki OSP często docierają jako pierwsi na miejsce zdarzenia, ich rola jest nieoceniona. Ochotnicy to zwykle sąsiedzi i przyjaciele, gotowi nieść pomoc każdemu, kto znajdzie się w potrzebie. Takie doświadczenie przynosi poczucie spełnienia i dumy.

Służba w jednostce OSP pozwala na budowanie relacji i więzi z innymi członkami. Wspólne szkolenia, akcje ratunkowe i uczestnictwo w różnych wydarzeniach, takich jak festyny, budują poczucie wspólnoty, prowadząc do nawiązania trwałych przyjaźni. Strażacy to dla wielu druga rodzina, z którą dzielą się trudnościami i wspólnie sobie pomagają.

Dzięki wstąpieniu do OSP można się rozwijać i zdobywać nową wiedzę i umiejętności. Służba w jednostce OSP pozwala także na zdobycie doświadczenia, które może być pomocne w przyszłej karierze. Wiele osób rozpoczynających swoją przygodę w OSP decyduje się później na spróbowanie swoich sił w Państwowej Straży Pożarnej, gdzie zdobyte umiejętności są bardzo potrzebne i naprawdę cenione.

Osoby, które opowiadają o swojej motywacji, często wspominają o świadomej decyzji, chęci pomocy, odczuwanej adrenalinie na dźwięk syreny, czy kontynuacji rodzinnych tradycji. Jak podkreślają, „im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian.”

Najczęściej Zadawane Pytania Dotyczące OSP

Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na pytania, które często pojawiają się na etapie podejmowania decyzji o dołączeniu do OSP:

• Czy jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna? Tak, jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach. Stanowisko Kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP.
• Jak jednostka OSP organizuje swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej? Jednostka OSP tak organizuje swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej o każdej porze. Niektóre jednostki monitorują gotowość poszczególnych strażaków, wyznaczają dyżury itp.
• W jakim czasie jednostka OSP wyjeżdża do zdarzenia? Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu tego czasu od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają.
• Ile trwa okres próbny? Długość okresu próbnego zależy od wewnętrznych ustaleń jednostki.
• Czy osoba niepełnoletnia może zostać członkiem OSP? Tak, można zostać członkiem OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów. Zgodnie z najnowszym programem szkolenia podstawowego strażaków OSP, w szkoleniu mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat.
• Czy w OSP obowiązuje składka członkowska? Z reguły tak. W wielu jednostkach obowiązuje składka członkowska, zazwyczaj roczna w wysokości od 10 do 50 zł.
• Czy można zostać członkiem OSP, nie biorąc udziału w akcjach? Tak. Pomimo że głównym celem OSP jest działalność ratowniczo-gaśnicza, każdy może znaleźć coś, w czym będzie mógł się realizować i wspomagać całą jednostkę.
• Czy strażacy OSP mają prawo do munduru? Tak, strażacy OSP mają prawo do munduru. Mundur używany jest podczas świąt państwowych, religijnych, a także podczas wewnętrznych wydarzeń w jednostce. Praktyka pokazuje, że mundur otrzymują strażacy, którzy przeszli okres próbny i złożyli ślubowanie.

Jak Zostać Strażakiem Państwowej Straży Pożarnej (PSP)?

Strażacy to jedna z najbardziej szanowanych grup zawodowych w Polsce. Rekrutacja do straży pożarnej jest silnie uregulowana prawnie, a kandydaci muszą przejść szereg testów i spełnić wiele warunków. O zasadach rekrutacji do PSP można przeczytać w Ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.

Drogi wstąpienia do PSP

Istnieją trzy główne drogi, aby wstąpić w struktury Państwowej Straży Pożarnej:

1. Studia I stopnia - Wydział Inżynierii Bezpieczeństwa Pożarowego Szkoły Głównej Służby Pożarniczej (SGSP): Są to studia dla strażaków w służbie kandydackiej, po których uzyskuje się tytuł inżyniera pożarnictwa i stopień młodszego kapitana. Rekrutacja obejmuje złożenie dokumentów, testy sprawnościowe, sprawdzian z pływania oraz analizę wyników maturalnych. Osoby z największą sumą punktów są kierowane na badania lekarskie.
2. Szkoły Aspirantów PSP: Należą do nich Szkoły Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Poznaniu lub Krakowie, a także Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej w Częstochowie. Proces rekrutacyjny jest identyczny jak w przypadku SGSP, z dodatkowym testem akrofobii (sprawdzającym lęk wysokości). Po tych szkołach uzyskuje się tytuł technika pożarnictwa oraz stopień młodszego aspiranta.
3. Nabór do Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG) w wybranej komendzie: Każda jednostka może stworzyć swój własny regulamin rekrutacji, który jednak będzie zawierał podobne elementy: dokumentacja, egzaminy sprawnościowe, sprawdzian z pływania, test akrofobii oraz komisja lekarska. Dochodzi również bardzo znaczący element - rozmowa kwalifikacyjna, do której należy się odpowiednio przygotować. Informacji na temat rekrutacji należy szukać na stronach wybranych Komend Państwowej Straży Pożarnej.

Proces kwalifikacyjny jest trudny i wymagający, sprawdzane są wyniki w nauce, kondycja fizyczna oraz warunki zdrowotne.

Wymagane kompetencje i cechy charakteru

Oprócz spełnienia formalnych wymagań, strażak powinien posiadać szereg kluczowych cech. Siła charakteru, dążenie do celu i niezniechęcanie się przy napotkaniu przeszkód są niezwykle istotne, gdyż nie zawsze wszystko udaje się za pierwszym razem. Inne ważne cechy to:

• Odwaga: do podejmowania nowych zadań i odnajdywania się w nich.
• Pokora: pozwalająca wyciągać wnioski z każdej sytuacji.
• Empatia: do rozmowy z osobami poszkodowanymi i udzielania im wsparcia psychicznego.
• Chęć samorozwoju: istotna ze względu na liczne szkolenia i kursy, a także indywidualną pracę.

Jeśli masz te cechy i jesteś gotowy podjąć pracę, w której ryzykujesz życiem, warto spróbować swoich sił w straży pożarnej.

Życiorys do służby

Aby rozpocząć służbę w PSP, będziesz potrzebować odpowiednich dokumentów, w tym życiorysu. Ważna jest poprawność danych osobowych, przejrzystość i czytelność dokumentu. Życiorys nie powinien być zbyt długi, a informacje w nim zawarte powinny być zwięzłe i dostosowane do stanowiska. Musi zawierać:

• W lewym górnym rogu: dane osobowe i kontaktowe, informacja o posiadaniu obywatelstwa polskiego, data urodzenia i miejsce zamieszkania.
• Na środku: nagłówek „ŻYCIORYS”.
• Treść: data i miejsce urodzenia, zawody rodziców, krótki opis ścieżki edukacji, zainteresowania i pasje (zwłaszcza związane z pracą strażaka, np. sport).

Klasyczne CV do straży pożarnej pisze się jedynie w sytuacji, gdy ubiegasz się o posadę w służbie cywilnej.

tags: #strazak #osp #osp