W Polsce od wielu lat istnieje obowiązek jazdy samochodem strażackim w hełmie na głowie. Chociaż można by domniemywać, że celem takich zapisów jest zwiększenie bezpieczeństwa strażaka podczas ewentualnego zdarzenia drogowego, w rzeczywistości hełm strażacki może stanowić dodatkowe zagrożenie. Niniejszy artykuł analizuje polskie regulacje prawne, kwestie bezpieczeństwa oraz budowę i przeznaczenie hełmów strażackich.
Ewolucja Przepisów Prawnych w Polsce dotyczących Jazdy w Hełmie
Analiza przepisów prawnych pokazuje, jak zmieniało się podejście do kwestii używania hełmów w pojazdach pożarniczych.
Obowiązek jazdy w hełmie w latach 2008-2021
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 września 2008 r., w okresie jego obowiązywania, czyli od 2008 do 2021 roku, każdy strażak z wyjątkiem kierowcy musiał jechać w hełmie na głowie. Obowiązek ten dotyczył nie tylko dojazdu do akcji, ale również powrotu, jazdy na ćwiczenia czy w celach gospodarczych. Dotyczyło to nawet Komendanta Powiatowego udającego się na odprawę do Komendy Wojewódzkiej.
Nowe rozporządzenie z 2021 roku i jego wyjątki
W 2021 roku pojawiło się nowe rozporządzenie, szczegółowo opisujące obowiązek jazdy w hełmie. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w § 60. ust. 6. podtrzymało zapis, że kierowca może prowadzić pojazd pożarniczy bez zakładania hełmu. Dodatkowo, w § 61 podtrzymano obowiązek jazdy w hełmie, ale dodano możliwość jazdy w kasku, np. do ratownictwa wysokościowego.
Nowe przepisy wprowadziły również wyjątki od ogólnego obowiązku jazdy w hełmach, regulowane w § 62:
- załoga pojazdu przemieszcza się pojazdem pożarniczym w hełmach oraz ubraniu specjalnym, z wyjątkiem:
- jazdy alarmowej grupy operacyjnej lub innych osób funkcyjnych w ramach prowadzonej akcji ratowniczej na szczeblu taktycznym i strategicznym, o której mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej;
- jazdy niealarmowej, związanej z powrotem z akcji ratowniczej, dojazdem do miejsca ćwiczeń, szkolenia lub wykonywania czynności służbowych i powrotem z niego.
Trzeci wyjątek od jazdy w hełmach dotyczy wszelkich sytuacji niezwiązanych z jazdą alarmową. Zapewne całkiem słusznie kierowano się tym, żeby strażacy, którzy mają dłuższy dojazd, nie musieli podróżować cały czas w hełmie na głowie.
Kontrowersje wokół przepisów
Mimo wprowadzonych zmian, przepisy nadal budzą kontrowersje. Na przykład, miejscowe zastępy udające się do zdarzenia jadą w hełmach na głowach, natomiast strażacy, którzy udają się na miejsce jako posiłki ściągnięte z sąsiedniego powiatu, już takiego obowiązku nie mają. Dzieje się tak pomimo tego, że jadą do tej samej akcji, często tą samą drogą i również jadą alarmowo, choć zostali zadysponowani na innych zasadach. Powstaje więc sytuacja, gdzie mamy takie samo ryzyko wypadku w drodze do akcji, jednak inne podejście do jazdy w hełmach.
Podobnie, według rozporządzenia, strażacy udający się na miejsce akcji dla ich bezpieczeństwa muszą mieć na głowie hełmy, jednak osoba, która udaje się na miejsce, aby przejąć dowodzenie, takiego obowiązku już nie ma. W obu przypadkach prawdopodobieństwo wypadku drogowego jest takie samo, co wskazuje na niespójność przepisów.
Hełm Strażacki a Bezpieczeństwo w Ruchu Drogowym
Wielu uważa, że hełm strażacki w razie wypadku ochroni głowę przed skutkami uderzenia np. w szybę, czy inne elementy w kabinie. Jest to jednak złudne poczucie bezpieczeństwa. Hełm strażacki został stworzony do innych celów.
Charakterystyka hełmu strażackiego i ryzyko urazów
Hełm strażacki ma chronić przede wszystkim przed uderzeniami z góry, wysoką temperaturą oraz płomieniem. Nie spełnia on tych samych zadań, co kask przeznaczony do sportów samochodowych. Skutki jazdy w hełmie strażackim na głowie mogą być odwrotne do zamierzonych, a hełm taki może stanowić dla strażaka większe zagrożenie niż ochronę.
W przypadku zderzenia lub nawet gwałtownego hamowania, głowa człowieka porusza się bezwładnie. Dochodzi wtedy do urazów kręgosłupa wywołanych tzw. „efektem smagnięcia biczem”, co skutkuje obrażeniami kręgosłupa w odcinku szyjnym. Hełm z latarką waży około 1,5 kg, a jego waga potęguje siłę, z którą podczas wypadku porusza się głowa, zwiększając ryzyko urazu kręgosłupa.
Rola pasów bezpieczeństwa i zagłówków
Ważną rolę w zapobieganiu urazom kręgosłupa szyjnego spełniają zagłówki foteli. Jednak ich konstrukcja zakłada, że opiera się o nie sama głowa, a nie głowa w hełmie. To pasy bezpieczeństwa minimalizują obrażenia w razie wypadku, a nie hełm strażacki. Zawsze należy zapinać pasy.
Porównanie z kaskami sportów motorowych
Kierowcy rajdowi i kaskaderzy jeżdżą w kaskach, które mają zupełnie inną konstrukcję i chronią przed innymi zagrożeniami. Kask w motorsporcie nie jest jedynym urządzeniem chroniącym kierowcę. Stosuje się inne fotele, a bezwładne ruchy głowy w czasie wypadku ograniczają akcesoria przypominające kołnierze, do których przypina się kask, lub uprzęże zakładane na klatkę piersiową. Co ważne, kierowcy rajdowi zawsze używają pasów bezpieczeństwa!
Praktyki Międzynarodowe: Przykład USA
W przeciwieństwie do Polski, istnieją miejsca na świecie, gdzie obowiązuje zakaz jazdy w hełmie na głowie w pojazdach pożarniczych. Przykładem jest USA, gdzie w 2009 roku wprowadzono normę NFPA 1901.
Norma ta, opisująca wymagania dla samochodów strażackich, zawiera zapis: "W instrukcji obsługi samochodu należy umieścić zapis: osobom poruszającym się w zamkniętej kabinie pojazdu nie wolno trzymać na głowie hełmów. Hełmy strażackie nie są przeznaczone do ochrony w razie wypadku i będą zakłócać ochronę zapewnioną przez zagłówki." Minimalne wartości wysokości zagłówka siedzenia określone w tej normie zakładają, że pasażerowie nie noszą hełmów.
Hełm Strażacki: Budowa i Funkcje Ochronne
Hełm strażacki to najbardziej rozpoznawalny element wyposażenia strażackiego. Jego główną funkcją jest ochrona głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Ważne jest, aby nie tylko chronił głowę, oczy, kark i szyję przed spadającymi odłamkami, ruinami budynków, gałęziami drzew, wysoką temperaturą, substancjami chemicznymi i zadymieniem, ale również zapewniał komfort noszenia, często przez wiele godzin.
Materiały stosowane do produkcji hełmów ochronnych zmieniały się na przestrzeni lat. Dawniej były to metal i skóra, natomiast dziś używane są lekkie i bardzo trwałe tworzywa, odporne nie tylko na same uderzenia, ale i wysoką temperaturę. Zewnętrzna część hełmu jest często wytwarzana metodą wtryskową z kompozytowego tworzywa. Wewnątrz hełmu coraz częściej znajduje się poliuretan, który chroni przed wysoką temperaturą i uszkodzeniami mechanicznymi. Dziś stosuje się również włókno szklane i aramidowe, którego zadaniem jest także ochrona przed wysoką temperaturą.
Podstawowe elementy hełmu
Typowy hełm strażacki składa się z kilku podstawowych elementów:
- Skorupa - odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Najczęściej wykonana z duroplastów lub termoplastów, co pozwala na uzyskanie nowoczesnych kształtów oraz zapewnia odpowiedni komfort noszenia i ochronę.
- Więźba - wewnętrzny "stelaż", na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło do urazu kręgosłupa oraz wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/przyłbica - element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, odpryskami i cieczami. Obecnie jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany przy działaniach związanych z uszkodzeniami mechanicznymi i ciepłem, a także zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona karku - zapewnia ochronę dla karku lub, w zależności od wersji, dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Rodzaje Hełmów Strażackich w Zależności od Specyfiki Działań
Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca działań i związanych z nimi zagrożeń. Dlatego też do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów.
Gaszenie pożarów w budynkach
Do tej specyfiki działań przewidziane są hełmy spełniające normę EN 443 (Hełmy stosowane podczas walki z ogniem w budynkach i innych obiektach). Hełmy według tej normy są w stanie ochronić (mechanicznie oraz termicznie) głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego. Norma ta dzieli hełmy tego rodzaju na dwa typy:
- Hełmy typu A - są to hełmy "krótkie" o tzw. pół skorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka. Ten typ hełmów nie jest certyfikowany w Polsce i nie jest dopuszczony do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
- Hełmy typu B - czyli hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka. Jest to najpopularniejszy typ hełmu i jedyny dopuszczony do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Gaszenie pożarów roślinności
Specyfika terenów otwartych pokrytych roślinnością (wrzosowiska, tereny trawiaste, lasy) wymaga stosowania hełmów dedykowanych do tego rodzaju działań. Hełmy przeznaczone do tego celu powinny spełniać wymagania normy EN 16471 (Hełmy do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych). Charakterystyczną cechą tych hełmów jest skorupa typu półskorupa, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W konstrukcji tej skorupy dopuszczane są również otwory wentylacyjne. Generalnie hełmy, które posiadając jedynie zgodność z normą EN 16471, nie są dopuszczone do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce do wszystkich typów działań.
Działania techniczne
Na drodze, w terenie miejskim lub na instalacjach technicznych; prowadzenie działań o charakterze technicznym wymaga także stosowania odpowiednich hełmów. Do tego rodzaju działań przewidziane są hełmy zgodne z normą EN 16473 (Hełmy do ratownictwa technicznego). Hełmy tego rodzaju są identyczne z hełmami do gaszenia roślinności w terenach otwartych. Mają tzw. półskorupę, są lekkie oraz nie utrudniają działań w ciasnych przestrzeniach. Hełmy tego rodzaju spełniające normę EN 16473 można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Generalnie hełmy tego rodzaju również są zgodne z normą EN 16471.
Wybór Hełmu Strażackiego: Kluczowe Aspekty
Przy wyborze hełmu strażackiego należy zwrócić uwagę na kilka kluczowych aspektów:
- Masa hełmu: Powinien być lekki i wygodny na długie noszenie podczas działań. Jego masa powinna wynosić około 1100-1200 gramów.
- Możliwość regulacji więźby: Łatwe i szybkie regulowanie obwodu więźby jest kluczowe dla komfortu i dopasowania. Najczęściej stosowanym systemem do szybkiej regulacji są różnego rodzaju pokrętła.
- Łatwość konserwacji: Istotna jest łatwość konserwacji, szczególnie pod kątem usuwania zabrudzeń i związków rakotwórczych.
Importance of Wearing Safety Helmets at Work.We Are Navigators-connecting seafarers.
Podsumowanie i Rekomendacje
W Polsce istnieje nakaz jazdy alarmowej w hełmie na głowie (z małymi wyjątkami), jednak przepis ten jest bardzo kontrowersyjny. Hełm strażacki ze względu na swoją konstrukcję i wagę nie chroni użytkownika przed skutkami wypadku. Wręcz przeciwnie, przez swoją wagę naraża jego kręgosłup szyjny na dodatkowe obrażenia. Hełm strażacki nie jest tym samym co kask przeznaczony do sportów motorowych, które posiadają inną konstrukcję i są stosowane razem z odpowiednimi fotelami, zagłówkami oraz systemami ograniczającymi ruchy głowy.
W świetle tych faktów, należy pilnie rozważyć zmianę zapisów rozporządzenia na temat bezpieczeństwa i higieny służby strażaków, aby dostosować je do współczesnej wiedzy o biomechanice urazów i międzynarodowych standardów bezpieczeństwa. Pamiętaj: to pasy bezpieczeństwa zminimalizują obrażenia w razie wypadku, nie hełm strażacki. Zawsze zapinaj pasy.