Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) stanowi kluczowy element systemu bezpieczeństwa, a ich wyjazdy do zdarzeń są codziennością w wielu regionach kraju. Poniżej przedstawiamy szczegółowe informacje dotyczące statystyk, wyzwań operacyjnych, regulacji prawnych oraz narzędzi wspomagających pracę OSP.
Statystyki Wyjazdów OSP
Prezentujemy statystyki dotyczące wyjazdów do zdarzeń jednostek OSP z terenu kilku województw, w tym mazowieckiego (zestawienie pozycji 301-600), śląskiego (201-500), kujawsko-pomorskiego (201-400 oraz 401-604) oraz świętokrzyskiego (251-577). Dane te są poglądowe.
W zestawieniach znalazły się takie informacje jak: nazwa jednostki, przynależność do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), liczba wyjazdów do pożarów, alarmów fałszywych, miejscowych zagrożeń oraz suma wszystkich wyjazdów. Dane są uporządkowane ze względu na sumę wyjazdów, od największej liczby. Na przykład, w zestawieniu dla województwa kujawsko-pomorskiego ujęto 604 jednostki OSP, a w województwie świętokrzyskim 577 jednostek.
Wyzwania Operacyjne i Dostępność Ochotników
W ciągu ostatnich kilku lat dostępność ochotników, zwłaszcza w godzinach pracy (od 7:00 do 16:00), zdecydowanie zmalała. Skutkuje to koniecznością wyjazdu do akcji zastępów w okrojonej obsadzie - często do trzech lub czterech strażaków. Z problemem tym borykają się jednostki straży pożarnych na całym świecie.
Wpływ Liczebności Zastępu na Skuteczność Działań i Bezpieczeństwo
Najnowocześniejszy sprzęt strażacki sprawił, że strażacy mają łatwiej niż kiedyś, ale liczebność obsady zastępu pozostaje krytycznym czynnikiem. Raport NIST wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie. Kolejne 6% czasu do podania wody na pożar można zaoszczędzić, gdy następny zastęp gaśniczy (Engine) ma mniej niż minutę drogi do miejsca zdarzenia. Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) 15-17 strażaków w ciągu 8 minut od zadysponowania.
Badania przeprowadzone przez International Association of Fire Fighters, skupiające się na zależności liczby wypadków z udziałem strażaków i liczebności zastępów, stwierdziły, że w 69% rejonów, gdzie pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków. W dzisiejszych czasach, gdy pożar rozwija się bardzo szybko, niezwykle ważny jest czas ewakuacji, a podanie wody na źródło ognia ma jeszcze większe znaczenie niż kiedyś.
Paul Grimwood zaproponował stosowanie Critical Tasking Performance Index, czyli wskaźnika wykonania kluczowych zadań. Służy on do określenia wydajności pracy strażaków w zależności nie tylko od ich liczebności, ale także od sprzętu, który ma do dyspozycji kierujący działaniami. Przykładowo, izolacja pożaru jest jednym z takich zadań. Wagę każdego z tych zadań, które mogą różnić się w zależności od rejonu operacyjnego, określa się w procentach w zależności od stopnia ważności zadania w danej sytuacji. Dopiero na tym etapie należy ocenić, czy w określonym stanie osobowym siły i środki na miejscu zdarzenia będą mogły wykonać dane zadanie.
Z obliczeń autora wynika, że dla niedużych pożarów w budynkach niskich, o niewielkiej kubaturze i normalnym obciążeniu ogniowym, trzyosobowy, dobrze wyszkolony i wyposażony zastęp, działający według zasad opracowanych dla trzyosobowych zastępów, jest w stanie wykonać jedynie 44% najważniejszych zadań. Dla porównania, czteroosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 61%, a pięcioosobowy na poziomie 65%. Paul Grimwood stwierdził, że aby osiągnąć 100% skuteczność, na miejscu przy tego rodzaju zdarzeniu musi być obecnych od 10 do 14 strażaków, a gdy należy przeprowadzić bardziej skomplikowaną wentylację budynku - od 14 do 16 strażaków.
Warto zwrócić szczególną uwagę na to, że wpływ na wydajność pracy ma nie tylko liczba strażaków i posiadany przez nich sprzęt, lecz także ich motywacja i podejście do służby, jakość dowodzenia, zdolność dowódcy do bycia liderem, koordynacja na miejscu zdarzenia, umiejętność współpracy w rotach i rot między sobą, doświadczenie oraz indywidualne wyszkolenie strażaków.
Regulacje Prawne i Bezpieczeństwo Działań
Przytoczymy kilka najważniejszych przepisów z rozporządzenia dotyczących bezpieczeństwa strażaków na miejscu akcji (ćwiczeń) [7], szczególnie ważnych podczas działania w trzy lub cztery osoby.
- § 51 ust. 1: Z przepisu wynika jasno, że w wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników (w OSP, które posiadają auta sprowadzane np. z Niemiec czy z Austrii, z kabinami dziewięcioosobowymi, obsada teoretycznie powinna być liczniejsza).
Postępowanie w Przypadku Niepełnej Obsady
Co zrobić, jeśli na alarm zgłosi się dwóch, trzech czy czterech druhów? Uważa się, że jeżeli na alarm stawi się trzech lub czterech strażaków, należy jechać, tylko zgłosić w momencie wyjazdu, że obsada wozu jest niepełna i trzeba zadysponować dodatkowe siły i środki, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być przydatne.
Przykład 1: Godzina: 14:30. Treść zgłoszenia: kolizja samochodów osobowych na drodze wojewódzkiej, brak osób poszkodowanych. Wyjeżdżając do takiego zgłoszenia, znający swój obszar chroniony dowódca zastępu może założyć, że zajdzie konieczność kierowania ruchem. Nie da się - w bezpieczny sposób - jednocześnie kierować ruchem i prowadzić np. sorpcję płynów eksploatacyjnych na ruchliwej drodze w trzy osoby. Dlatego należy rozważyć prowadzenie, do czasu przybycia dodatkowych sił i środków, jedynie działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa na miejscu zdarzenia.
Sprawa komplikuje się nieco, gdy na alarm stawi się tylko jeden bądź dwóch druhów. Jeżeli ze zgłoszenia wynika, że zdarzenie nie jest poważne (choć każde musimy traktować poważnie, trzeba jednak rozróżnić pożar domu od pożaru paru metrów kwadratowych trawy), to należy zgłosić ten fakt do stanowiska kierowania i decyzję o wyjeździe w okrojonym składzie pozostawić dyspozytorowi. Warto też wstrzymać się kilka minut z wyjazdem - być może pozostali strażacy mieli problem z dotarciem do jednostki (np. droga została zablokowana przez wypadek lub po prostu były korki).
Jeżeli natomiast ze zgłoszenia wynika, że zagrożone może być mienie o dużej wartości, zdrowie lub życie ludzkie bądź życie zwierząt, do akcji jechać trzeba. Oczywiście natychmiast należy powiadomić dyspozytora o wyjeździe w mocno ograniczonym składzie (informacja o liczbie druhów w zastępie jest bardzo ważna dla dyspozytora i zaleca się podawać ją zawsze) i poprosić o wysłanie na miejsce zdarzenia dodatkowych sił i środków.
Przykład 2: Godzina: 11:12. Treść zgłoszenia: pożar domu jednorodzinnego na pierwszym piętrze, brak informacji o ewentualnych osobach poszkodowanych. Druhowie zgłaszają wyjazd do akcji (odległość 3 km od remizy do miejsca zdarzenia) samochodu GBA 2,5/16 oraz informują o ograniczonej obsadzie. Do zdarzenia dodatkowo dysponowana jest sekcja gaśnicza (GBA 2,5/16, GCBA 5/24) z oddalonej o 10 km JRG (zgodnie np. z planem dysponowania SiS) oraz zastęp gaśniczy z oddalonej o 5 km kolejnej jednostki OSP. Jako pierwsi na miejsce przybywają dwaj druhowie z jednostki OSP, która miała najbliżej na miejsce zdarzenia. Dowódca udaje się na rozpoznanie, podczas którego zauważa kobietę stojącą w oknie pokoju znajdującego się na pierwszym piętrze.
Działanie we dwójkę czy samemu to nic niespotykanego, nie tylko w Polsce, lecz także na świecie. W wielu krajach jako pierwszy na miejscu zdarzenia znajduje się dowódca jednostki, który przyjechał odpowiednikiem naszego SLOpa (SLRr) - dojedzie znacznie szybciej na miejsce niż auta ciężarowe. Dowódca przeprowadzi rozpoznanie, zanim dojadą auta gaśnicze i wyda pierwsze rozkazy drogą radiową. Może się również zdarzyć, że strażak najedzie na zdarzenie (np. wracając do remizy OSP z aparatami powietrznymi). Trzeba umieć się odnaleźć w takiej sytuacji i prowadzić możliwie skuteczne działania. Jeśli ze zgłoszenia wynika, że może być niebezpiecznie, należy przedsięwziąć odpowiednie kroki, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo - a nawet odstąpić od wykonywania niektórych działań.
Z prawnego punktu widzenia OSP została powołana jako stowarzyszenie niosące pomoc osobom w okolicy - sąsiadowi strażaków bądź któremuś z nich samych, dzieciom uczącym się w szkole znajdującej się niedaleko remizy czy ludziom przebywającym w miejscowości.
- § 51 ust. 2: Dokonuje odpowiednio częstej wymiany strażaków. Aby podmienić ludzi, dysponując zastępami trzy- lub czteroosobowymi, należy oczywiście mieć ich więcej na miejscu akcji. Jeżeli nie ma możliwości podmiany ratowników, należy podczas przydzielania dodatkowych zadań zwrócić szczególną uwagę na stan psychofizyczny strażaków. Należy pamiętać, że nierzadko strażacy ochotnicy jadą na akcję po kilku godzinach pracy zawodowej.
- § 51 ust. 3: W sytuacji przyjazdu na miejsce zdarzenia trzyosobowego zastępu oraz uzyskania informacji o potwierdzonym zagrożeniu dla życia, zadania wymienione w § 51 ust. 3 pkt 1 i 2 będzie musiał wykonać kierowca. Jeśli z analizy ryzyka [8] wynika, że możliwe jest przeprowadzenie skutecznych działań wewnętrznych, to, odstępując od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, dowódca zastępu wraz z ratownikiem będą musieli przeprowadzić natarcie na pożar, zazwyczaj połączone z przeszukaniem pomieszczeń. Do zadań kierowcy będzie należało natomiast zapewnienie wody do celów gaśniczych (jeśli to możliwe, to wykonanie zasilania z hydrantu) oraz prowadzenie rozpoznania z zewnątrz, by uzyskać informację, czy działania przynoszą efekt, czy też pożar dalej się rozprzestrzenia. Trzeba się liczyć z koniecznością wycofania strażaków i prowadzenia działań z zewnątrz (np. gaszenie pożaru bądź techniki VEIS - wentylacja, wejście do pomieszczenia, izolacja od pożaru poprzez zamknięcie drzwi oraz szybkie przeszukanie) w przypadku dalszego pogarszania się sytuacji.
Jeśli na miejsce zdarzenia przyjadą cztery osoby, sytuacja jest o tyle komfortowa, że dowódca oraz kierowca pozostają na zewnątrz budynku, a rota złożona z dwóch ratowników wprowadzana jest do środka. Komfort polega na tym, że można zadośćuczynić zasadzie 2in-2out (każdych dwóch strażaków pracujących wewnątrz budynku asekuruje dwóch na zewnątrz). Rotę asekurującą tworzą w tym przypadku dowódca i kierowca wozu bojowego. Gdy konieczne byłoby np. ratowanie strażaka, mogą niezwłocznie wkroczyć do akcji (pod warunkiem, że mają aparaty powietrzne na plecach, kompletne ubranie specjalne itd.). Oczywiście wtedy sprzęt pozostanie bez opieki. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych w danym momencie zabezpieczeń.
Jeżeli dana jednostka posiada cztery aparaty powietrzne (w przypadku KSRG to obowiązek, ale dwa użyte w trakcie poprzedniej akcji komplety mogą jeszcze być na stacji PGaz), to działać w odstępstwie od zasad można jedynie wówczas, gdy dowódca wozu i kierowca będą przygotowani do asekuracji ratowników pracujących wewnątrz, a gdy nie ma na to czasu, to po wprowadzeniu roty kierowca z dowódcą muszą jak najszybciej przygotować się do asekuracji ratowników wprowadzonych do wnętrza budynku.
Klasyfikacja i Zgłaszanie Wyjazdów
Pojawia się pytanie, do jakich akcji OSP powinna wyjeżdżać i czy zgłaszać wszystkie wyjazdy. Pewne są dwa założenia - wyjeżdżamy:
- Gdy zagrożone jest życie lub zdrowie ludzkie/zwierząt/mienie.
- Dla zabezpieczenia przeciwpożarowego imprez masowych.
Konieczność Zgłaszania Każdego Wyjazdu
KAŻDY wyjazd, nieważne, czy to tankowanie, akcja ratownicza, czy wyjazd gospodarczy, powinien być zgłaszany. Dyspozytor musi o każdej porze dnia i nocy wiedzieć, co dzieje się z autami OSP, gdzie są, i czy są gotowe do akcji. Jeśli jednostka wyjeżdża do odśnieżania dachów na polecenie Wójta i nie zgłasza tego do M/PSK, takie wyjazdy traktuje się jako gospodarcze. Nawet jeśli zgłasza wyjazd, ale KDR nie wspomniał w informacji ze zdarzenia o usunięciu zagrożenia, zdarzenia te również są traktowane jako wyjazdy gospodarcze.
Brak zgłoszenia wyjazdu skutkuje:
- Nie wypłaceniem ekwiwalentu (bez potwierdzenia wyjazdów przez PSP).
- Brak możliwości otrzymania dotacji dla jednostek OSP będących w KSRG, która jest przyznawana na podstawie statystyki wyjazdów wystawionej przez KP PSP.
Pomoc Poza Oficjalnymi Działaniami
Pomagać innym nikt Wam nie ma zamiaru zabraniać - jednak jeśli nie jest to stricte zadanie dla Straży Pożarnej, pomagajcie nie jako strażacy, ale jako koledzy, znajomi, sąsiedzi. Uleganie prośbom o wykonywanie zadań niebędących stricte ratowniczymi z czasem odbija się na samej straży - nikt nie będzie Was traktował jako ratowników, ale jako tych, którzy odwalają robotę za innych. Koszty owej pomocy to też ważna sprawa - nawet gdy są to pieniądze jednostki, należy pamiętać, że są to pieniądze PUBLICZNE, więc nie można ich wydawać całkowicie dowolnie, tak jak pieniędzy prywatnych osoby fizycznej.
Jednostki OSP z niektórych powiatów mają jasno ustalone, że nie wyjeżdżają do: oblodzenia na dachach, odśnieżania budynków, usuwania gniazd owadów na terenie budynków innych niż publiczne, do zatrzaśniętych drzwi (chyba że istnieje jakieś zagrożenie). Na tego typu akcjach zawsze można było "nabić" troszkę wyjazdów. Obecnie takie działania można podejmować tylko za zgodą komendanta gminnego i zgłaszając wyjazd do PSK jako gospodarczy.
Transport Osoby Poszkodowanej
Jeśli chodzi o transport osoby poszkodowanej, nie powinno się to odbywać autem pożarniczym. Jednak, jeśli jest to jedyna droga do uratowania danej osoby - można by skorzystać z tej opcji. Gorzej jednak, jeśli stan się pogorszy, wtedy mogą być niemałe problemy, nasze auta nie są do takowych celów przystosowane. Pamiętać należy, że praktycznie wszystkie auta OSP są własnością gminy, to ona pokrywa koszty funkcjonowania, paliwa itp., więc raczej z Nimi konsultujcie poprawność i słuszność tego typu działań.
Procedury Wyjazdu do Akcji
Film instruktażowy LPR - PSP
Podczas alarmowania oraz jazdy do pożaru strażacy muszą stosować się do obowiązujących reguł, a także rozkazów wydawanych przez dowódcę. Pierwszy strażak, który przybywa na alarm otwiera i zabezpiecza przed zamknięciem bramę garażową. W porze nocnej oświetla garaż i plac manewrowy. Kieruje on także czynnościami przygotowawczymi do wyjazdu w chwili przybycia dowódcy.
Kierowca uruchamia samochód i czeka na rozkaz odjazdu. Dowódca po sprawdzeniu, że wszystko zostało przygotowane do wyjazdu, podaje komendę: "Na wóz". Strażacy zajmują wówczas miejsca w samochodzie w określonym porządku. Po zajęciu miejsc i zamknięciu drzwi przodownik roty I przekazuje hasło: "Gotowe". W tym momencie dowódca podaje kierowcy adres i drogę dojazdu oraz wydaje rozkaz: "Odjazd".
Po przybyciu na miejsce akcji dowódca wskazuje kierowcy miejsce zatrzymania samochodu i ustawiają się za samochodem twarzą do pożaru. Podczas jazdy do pożaru strażacy mają obowiązek zachowywać bezwzględny spokój, nie prowadząc zbędnych rozmów. Czas podczas jazdy powinien być wykorzystany na przygotowanie rot do przeprowadzenia rozpoznania ogniowego i wodnego.
Kierowca korzysta z uprawnień przysługujących pojazdom uprzywilejowanym, z tym że szybkość pojazdu powinna gwarantować pełne bezpieczeństwo ludzi i sprzętu. Niedopuszczalnym jest ponaglanie kierowcy do zwiększania prędkości jazdy, natomiast zmniejszenie jej w razie lekceważenia niebezpieczeństwa przez kierowcę jest obowiązkiem dowódcy.
Nowoczesne Narzędzia do Zarządzania Wyjazdami OSP
Wiele jednostek OSP nadal trzyma się archaicznego podejścia do ewidencji, co generuje liczne trudności. Poszukując skutecznego rozwiązania, warto zwrócić uwagę na nowoczesne aplikacje.
Strażak.Online - Cyfrowe Wsparcie dla OSP
🚒 WyjazdyOSP to nowoczesna aplikacja zaprojektowana specjalnie dla strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)! Dzięki niej z łatwością zarejestrujesz wszystkie wyjazdy swojej jednostki, automatycznie obliczysz ekwiwalent za udział w akcjach oraz sprawnie zarządzisz siłami i środkami. Aplikacja ułatwia codzienną organizację i umożliwia pełną kontrolę nad wszystkimi istotnymi informacjami - od dat wyjazdów po szczegółowe raporty finansowe.
Główne funkcje aplikacji:
- Status gotowości bojowej - w czasie rzeczywistym sprawdzisz, czy inni strażacy są gotowi do wyjazdu w razie alarmu.
- Ewidencja wyjazdów - rejestruj wszystkie wyjazdy OSP, przypisuj daty, opisy, godziny wyjazdów i powrotów oraz numery akcji.
- Obliczanie ekwiwalentu - aplikacja automatycznie oblicza ekwiwalent na podstawie zdefiniowanej stawki godzinowej. Możesz sprawdzić swoje zarobki za dany kwartał lub inny wybrany okres. 💰
- Podział wyjazdów na typy - przypisuj wyjazdy do jednego z czterech typów: Szkolenie, Akcja, Wyjazd Gospodarczy, Inne.
- Statystyki strażaków - monitoruj, ile godzin przepracował każdy strażak, w ilu akcjach brał udział i jaki ekwiwalent mu przysługuje.
- Siły i środki - zarządzaj zasobami jednostki: dodawaj strażaków, pojazdy, sprzęt, przypisuj im role i funkcje w akcjach. 🚒👨🚒
- Przypisywanie ról - przypisz strażakom role, takie jak kierowca, dowódca lub osoba, która dotarła na miejsce własnym transportem.
- Proste i intuicyjne dodawanie wyjazdów - dodawaj nowe akcje w kilku prostych krokach. Łatwo wybierzesz strażaków, pojazdy oraz sprzęt, który brał udział w wyjeździe. 🔥
WyjazdyOSP to idealne narzędzie dla każdej jednostki OSP, która chce efektywnie zarządzać swoją działalnością i maksymalizować transparentność rozliczeń. System uprawnień w tym systemie umożliwia skuteczny podział obowiązków, co oznacza, że nie trzeba już wszystkiego robić samodzielnie. Po wdrożeniu programu, każdy strażak zyskuje dostęp do swoich statystyk dotyczących udziału w akcjach oraz ma możliwość ich monitorowania.
Aplikacja bardzo ułatwia i przyspiesza prowadzenie jednostki OSP. Po zakupie licencji na tę aplikację, sprawy takie jak wnioski o wypłatę ekwiwalentu dla strażaków, podsumowanie roku czy dokumentacja do zebrania sprawozdawczego przestały być problemem. Obsługa spraw administracyjnych w jednostce została znacznie usprawniona. Udało się znacznie skrócić czas potrzebny na rozliczanie zdarzeń oraz ułatwić zarządzanie sprzętem (przeglądy, naprawy itp.). Niezwykle przydatny jest moduł statystyczny, który sprawia, że przygotowanie argumentacji na potrzeby wnioskowania o dotacje zajmuje kilka minut. Program jest nieustannie rozwijany, a twórcy są otwarci na sugestie użytkowników. Dostępne są tutoriale, które pomagają zrozumieć działanie programu i nauczyć osoby niebędące biegłymi w takich rzeczach. W najbliższym czasie planowane jest wdrożenie modułu ewidencji akcji do użytku oraz modułu alarmowania.
Możliwe jest zainstalowanie aplikacji na telefonie, tablecie, a także na komputerze. Każdy strażak może korzystać z bezpłatnego konta, a po rejestracji otrzymuje miesięczną licencję testową, która pozwala na pełne korzystanie ze wszystkich modułów i funkcji.
Zakres Gromadzonych Danych Przez Państwową Straż Pożarną
Zakres gromadzonych przez Państwową Straż Pożarną danych z interwencji jednostek ochrony przeciwpożarowej określony jest w załączniku nr 5 do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz.U. 2021 poz. 1761). Dane te obejmują m.in. szczegóły dotyczące:
- Rodzaju prowadzonych działań (np. zbieranie, usuwanie, zmywanie substancji chemicznych; pompowanie substancji ropopochodnych, chemicznych; dostarczanie wody dla ludności lub dla podtrzymania działań).
- Użytego sprzętu (np. ubrań ochronnych, aparatów ochronnych, drabin mechanicznych).
- Miejsca prowadzonych działań (np. pod ziemią, wewnątrz budynku).
- Zużycia wody (np. z hydrantu zewnętrznego, ze zbiornika).
- Działania instalacji wykrywających (np. dym, gaz).