Przepisy przeciwpożarowe dla zabudowy jednorodzinnej szeregowej i bliźniaczej

Pożary stanowią poważne zagrożenie, a ich przyczyny są różnorodne - od nieumyślnego działania człowieka, po wady instalacji elektrycznych. Zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpożarowego jest kluczowym obowiązkiem każdego inwestora. Architekt odpowiedzialny za projekt musi uwzględnić wszystkie zalecenia dotyczące bezpieczeństwa zawarte w Polskich Normach i Warunkach Technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

Dom to nasz azyl, który powinien być bezpieczny w każdym aspekcie. Ogień ma niszczycielską siłę zarówno w odniesieniu do samego budynku, jak i jego mieszkańców, destrukcyjnie wpływając na zdrowie i życie.

Podstawowe definicje i regulacje prawne

Prawo budowlane, zawarte w ustawie z dnia 7 lipca 1994 roku, określa między innymi przepisy przeciwpożarowe. Zasady lokalizowania budynków wynikają przede wszystkim z Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U.2022.0.1225 t.j. - zwane dalej: "warunki techniczne").

Strefa pożarowa

Zgodnie z § 226 ust. 1 "warunków technicznych", strefę pożarową stanowi budynek albo jego część oddzielona od innych budynków lub innych części budynku elementami oddzielenia przeciwpożarowego, o których mowa w § 232 ust. 4, bądź też pasami wolnego terenu o szerokości nie mniejszej niż dopuszczalne odległości od innych budynków, określone w § 271 ust. 1-7.

Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej w budynkach zaliczanych do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV (budynki mieszkalne) nie może przekraczać 8.000 m², co wynika z § 227 ust. 1 "warunków technicznych".

Odległości między budynkami i od granicy działki

Dom jednorodzinny musi być usytuowany w odpowiedniej odległości od innych budynków, granic posesji czy ścian lasu. Kluczowym wymogiem przy budowaniu domów jednorodzinnych jest zachowanie odpowiednich odległości od sąsiadujących działek.

Zgodnie z § 12 ust. 2 "warunków technicznych", ogólne zasady sytuowania budynku względem granicy działki budowlanej określają, że odległość ta wynosi:

• 3 m - w przypadku budynku zwróconego ścianą bez okien i drzwi w stronę tej granicy.
• 4 m - w przypadku budynku zwróconego ścianą z oknami lub drzwiami w stronę tej granicy.

Szczegółowe wymogi dotyczące odległości wynikające z § 271 "warunków technicznych"

Wymagania dotyczące klasy odporności pożarowej budynków określone w § 212 oraz dotyczące klas odporności ogniowej elementów budynków i rozprzestrzeniania ognia przez te elementy określone w § 216, z zastrzeżeniem § 271 ust. 1, nie stosuje się do budynków mieszkalnych: jednorodzinnych, zagrodowych i rekreacji indywidualnej, z zastrzeżeniem § 217 ust. 2. Niemniej jednak, niezależnie od tych przepisów zwalniających, dla budynków wymienionych w § 213 pkt 1 i pkt 2 "warunków technicznych", obowiązuje wymóg zachowania odległości między zewnętrznymi ścianami budynków niebędącymi ścianami oddzielenia przeciwpożarowego zgodnie z § 271 "warunków technicznych".

Odległość między zewnętrznymi ścianami budynków niebędącymi ścianami oddzielenia przeciwpożarowego, a mającymi na powierzchni większej niż 65% klasę odporności ogniowej (E), określoną w § 216 ust. 1 w 5 kolumnie tabeli, nie powinna, z zastrzeżeniem ust. 2-7 i 9, być mniejsza niż 8 m.

Zwiększenie wymaganych odległości

Należy uwzględnić wszystkie wymogi dotyczące obu budynków wymienione w § 271 "warunków technicznych" w ust. 2-7 i w ust. 9, które mogą zwiększać minimalne odległości:

• Jeżeli jedna ze ścian zewnętrznych usytuowana od strony sąsiedniego budynku lub przekrycie dachu jednego z budynków jest rozprzestrzeniające ogień, wówczas odległość określoną w ust. 1 należy zwiększyć o 50%.
• Jeżeli ściana zewnętrzna budynku ma na powierzchni nie większej niż 65%, lecz nie mniejszej niż 30%, klasę odporności ogniowej (E), określoną w § 216 ust. 1 w 5 kolumnie tabeli, wówczas odległość między tą ścianą lub jej częścią a ścianą zewnętrzną drugiego budynku należy zwiększyć w stosunku do określonej w ust. 1 o 25%.
• Jeżeli ściana zewnętrzna budynku ma na powierzchni mniejszej niż 30% klasę odporności ogniowej (E), określoną w § 216 ust. 1 w 5 kolumnie tabeli, wówczas odległość między tą ścianą lub jej częścią a ścianą zewnętrzną drugiego budynku należy zwiększyć w stosunku do określonej w ust. 1 o 50%.

Zmniejszenie wymaganych odległości

Odległość między ścianami zewnętrznymi budynków lub częściami tych ścian może być zmniejszona:

• o 50%, w stosunku do określonej w ust. 1, jeżeli ściany te są oddzielone od siebie ścianą oddzielenia przeciwpożarowego, spełniającą dla obu budynków wymagania określone w § 232 ust. 4.
• o 25%, w stosunku do określonej w ust. 1, jeżeli obie ściany są nierozprzestrzeniające ognia (NRO).

W pasie terenu o szerokości określonej w ust. 1-7, otaczającym ściany zewnętrzne budynku, niebędące ścianami oddzielenia przeciwpożarowego, ściany zewnętrzne innego budynku powinny spełniać wymagania określone w § 232 ust. 4.

Ocena wymagań NRO

Aby sprawdzić, czy ściana zewnętrzna istniejącego budynku na sąsiedniej działce spełnia wymóg NRO (nierozprzestrzeniającej ognia), nie ma innego sposobu poza uzyskaniem opinii lub ekspertyzy rzeczoznawcy budowlanego. To on określi właściwości ściany zewnętrznej istniejącego budynku.

Ściany oddzielenia przeciwpożarowego a wewnętrzne przegrody w zabudowie szeregowej

W zabudowie szeregowej i bliźniaczej kluczowe jest rozróżnienie między ścianą oddzielenia przeciwpożarowego (stanowiącą barierę między strefami pożarowymi) a wewnętrzną przegrodą o podwyższonej odporności ogniowej.

Wymagania dla przegród wewnętrznych w ZL IV

Zgodnie z § 217 ust. 2 "warunków technicznych", klasa odporności ogniowej ściany oddzielającej segmenty jednorodzinnych budynków ZL IV (bliźniaczych, szeregowych lub atrialnych) powinna wynosić co najmniej R E I 60.

Ważne jest to, że przepis ten mówi o klasie odporności ogniowej ściany oddzielającej segmenty, ale nie nakazuje, aby ściana oddzielająca segmenty była ścianą oddzielenia pożarowego w rozumieniu § 232 ust. 4. Oznacza to, że ściana oddzielająca poszczególne segmenty nie musi spełniać wszystkich wymagań określonych dla pełnoprawnych ścian oddzielenia pożarowego, jeśli cały blok budynków szeregowych stanowi jedną strefę pożarową.

W budynkach zaliczanych do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV (budynki mieszkalne) strefa pożarowa nie może przekraczać 8.000 m². Jeżeli zatem powierzchnia zabudowy szeregowej nie przekracza tej wartości, cały obiekt może być traktowany jako jedna strefa pożarowa, a ściany między mieszkaniami muszą spełniać wymagania odporności ogniowej REI 60, ale niekoniecznie te dla ścian oddzielenia pożarowego.

Samodzielność budynków a podział nieruchomości

Dla oceny, czy mamy do czynienia z budynkiem jednorodzinnym wolnostojącym o dwóch mieszkaniach, czy też z odrębnymi budynkami jednorodzinnymi w zabudowie bliźniaczej stanowiącymi "konstrukcyjnie samodzielną całość", istotne znaczenie ma to, czy obie części obiektu mogą funkcjonować w sposób samodzielny i niezależny od siebie nawzajem, przy równoczesnym spełnianiu przez każdą z nich cech budynku z art. 3 pkt 2 Prawa budowlanego.

Zgodnie z załącznikiem do Rozporządzenia Rady Ministrów z 30 grudnia 1999 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Obiektów Budowlanych (PKOB) - w przypadku budynków połączonych między sobą (np. domy bliźniacze lub szeregowe), budynek jest budynkiem samodzielnym, jeśli jest oddzielony od innych jednostek ścianą przeciwpożarową od fundamentu po dach.

Gdy nie ma ściany przeciwpożarowej, budynki połączone między sobą uważane są za budynki odrębne, jeśli mają własne wejścia, są wyposażone w instalacje i są oddzielnie wykorzystywane.

Orzecznictwo sądowo-administracyjne

Zgodnie z orzecznictwem sądowo-administracyjnym (np. wyrok NSA z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II OSK 792/18):

Nawet posiadanie wspólnego fundamentu lub dachu, ale bez wspólnej piwnicy czy poddasza, oraz ściany łączącej obie części obiektu, choć o odpowiedniej odporności ogniowej, nie musi zaprzeczać warunkowi samodzielności konstrukcyjnej i nie wyklucza, że tworzą one w rzeczywistości dwa osobne domy mieszkalne, czyli budynki jednorodzinne zrealizowane w formie zabudowy bliźniaczej.

O samodzielności funkcjonalnej tych budynków może świadczyć m.in. posiadanie osobnych wejść, klatek, instalacji, przyłączy, szamb, czy garaży. Ta wykładnia jest szczególnie doniosła, ponieważ przekreśla kierunek wadliwej praktyki organów architektoniczno-budowlanych, która istnienie tzw. "bliźniaków" traktowała jako jeden budynek.

Jeżeli zatem projekt bliźniaka przewiduje dwa odrębne budynki, to w ocenie organu budowlanego może powstać problem odległości między budynkami mieszkalnymi usytuowanymi na odrębnych działkach budowlanych. Należy pamiętać, że przepisy nie określają minimalnych odległości pomiędzy budynkami zlokalizowanymi na jednej działce budowlanej, z zastrzeżeniem, że łączna powierzchnia wewnętrzna tych budynków nie może przekraczać najmniejszej dopuszczalnej strefy pożarowej wymaganej dla każdego ze znajdujących się na działce rodzajów budynków.

Problemy z podziałem działki i odbiorem bliźniaka

Podział działki w trakcie budowy bliźniaka może prowadzić do poważnych komplikacji prawnych i technicznych, szczególnie w zakresie przepisów przeciwpożarowych oraz minimalnych odległości między budynkami.

• Kłopotliwe przepisy odległościowe: Pan Nowak postawił dom w zabudowie bliźniaczej według projektu, który spełniał pierwotne warunki. Po podziale działek urzędnicy uznali, że budynek znajduje się zbyt blisko granicy, co narusza normy budowlane.
• Ściana ogniowa jako kluczowy element: Małżeństwo Zielińskich kupiło połówkę bliźniaka, zakładając, że to odrębny dom. Dopiero przy próbie przepisania własności okazało się, że brakuje wymaganej ściany przeciwpożarowej od fundamentu po dach.
• Problem z odbiorem bliźniaka: Państwo Kowalscy wybudowali bliźniaka na jednej działce i jeszcze w trakcie budowy podzielili grunt. Gdy zgłosili zakończenie budowy, urząd odmówił odbioru, ponieważ brakowało ściany przeciwpożarowej. Domy są usytuowane na granicy działek i konieczne jest zastosowanie przepisów przeciwpożarowych, a mianowicie ściany przeciwpożarowej.

Rozwiązania problemu z podziałem

W wielu przypadkach jedynym rozwiązaniem okazuje się ponowne scalenie działek lub kosztowna przebudowa ścian. Zgodnie z art. 102 ust. 2 Ustawy o gospodarce nieruchomościami - scalenia i podziału nieruchomości można dokonać, jeżeli są one położone w granicach obszarów określonych w planie miejscowym albo gdy o scalenie i podział wystąpią właściciele lub użytkownicy wieczyści posiadający ponad 50% powierzchni gruntów objętych scaleniem i podziałem. Postępowanie w tym zakresie może nastąpić zarówno na wniosek właścicieli gruntów, jak i z urzędu.

Jeżeli przedmiotem podziału jest nieruchomość zabudowana, a proponowany jej podział powoduje także podział budynku, granice projektowanych do wydzielenia działek gruntu powinny przebiegać wzdłuż pionowych płaszczyzn, które tworzone są przez ściany oddzielenia przeciwpożarowego usytuowane na całej wysokości budynku od fundamentu do przekrycia dachu (art. 93 ust. 3b Ustawy o gospodarce nieruchomościami).

Zgodnie z orzecznictwem: "Podział budynku według płaszczyzn pionowych wraz z gruntem jest dopuszczalny, jeżeli w wyniku takiego podziału powstają dwa odrębne budynki" (wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 2016/11).

W przypadku problemów z podziałem lub odbiorem bliźniaka, zaleca się stanowczo skonsultowanie powyższych rozwiązań z geodetą, który wskaże, czy w konkretnym przypadku taki podział będzie dopuszczalny.

Obowiązki inwestora i odbiór budynku przez Państwową Straż Pożarną

Przed zakończeniem budowy domu jednorodzinnego inwestor zobowiązany jest uzyskać pozwolenie na użytkowanie obiektu z Państwowej Straży Pożarnej. Dotyczy to sytuacji, gdy użytkowanie domu miałoby się rozpocząć przed końcem budowy. W innym przypadku zakończenie inwestycji zgłasza się do nadzoru budowlanego.

Kontrola Państwowej Straży Pożarnej (PSP)

Przedstawiciele straży muszą dokonać kontroli zgodności wykonania domu w porównaniu z projektem i ocenić warunki ochrony przeciwpożarowej. W przypadku stwierdzenia niezgodności wykonania obiektu budowlanego z projektem budowlanym, Państwowa Straż Pożarna powiadamia o tym właściwy Inspektorat Nadzoru Budowlanego.

Dokumenty wymagane podczas wizyty PSP

Podczas wizyty przedstawiciela Straży Pożarnej należy okazać następujące dokumenty:

• pozwolenie na budowę,
• dokumentacja projektowa,
• oświadczenie kierownika budowy o zgodności wykonania obiektu budowlanego z dokumentacją projektową, warunkami pozwolenia na budowę, obowiązującymi przepisami i normami oraz sztuką budowlaną,
• protokoły pomiarów instalacji elektrycznej (rezystancja izolacji przewodów i urządzeń), gazowej (pomiar szczelności),
• protokół, opinia kominiarska, stwierdzające prawidłowość podłączeń i drożność przewodów kominowych,
• aprobaty techniczne i certyfikaty zgodności ITB (Instytut Techniki Budowlanej) dla materiałów i elementów budowlanych oraz urządzeń służących ochronie przeciwpożarowej; klasyfikacje ogniowe dla materiałów budowlanych stanowiących wystrój wnętrz,
• aprobaty techniczne i certyfikaty zgodności CNBOP (Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej) dla urządzeń służących ochronie przeciwpożarowej - jeśli takie są zainstalowane w budynku.

Oświadczenie o braku sprzeciwu lub uwag ze strony Państwowej Straży Pożarnej powinno zostać wydane w ciągu 14 dni. Dołącza się je do innych dokumentów, niezbędnych podczas zgłaszania zakończenia budowy w powiatowym Inspektoracie Nadzoru Budowlanego.

Warto pamiętać, że straży nie wzywa się, jeśli nie musimy uzyskać pozwolenia na użytkowanie, a jedynie zgłaszamy zakończenie budowy do Inspektoratu Nadzoru Budowlanego.

Przepisy przeciwpożarowe dotyczące użytkowania domu

Wiele przepisów przeciwpożarowych dotyczy użytkowania domu i działki, na której stoi:

• Składowanie materiałów palnych: Zabronione jest składowanie materiałów palnych poza obrębem budynku, w odległości mniejszej niż 4 m od granicy z działką sąsiednią.
• Materiały palne wewnątrz domu: Wewnątrz domu materiały palne, w tym te zastosowane jako wykończeniowe, nie mogą znajdować się bliżej niż 50 cm od urządzeń i instalacji mogących wytwarzać temperaturę od 100°C w górę. Dotyczy to również odległości od rozdzielnic prądu, przewodów lub gniazd elektrycznych siłowych, przewodów uziemiających.
• Pomieszczenia niemieszkalne: Zabronione jest składowanie w domowych pomieszczeniach niemieszkalnych materiałów palnych lub wybuchowych.
• Drogi ewakuacyjne: Niedozwolone jest także ograniczanie dróg mających zapewnić ewakuację z domu w razie pożaru, na przykład poprzez zastawienie ich meblami.
• Paleniska: Palenisko powinno być umieszczone na podłożu niepalnym o grubości co najmniej 0,15 m, a przy piecach metalowych bez nóżek - 0,3 m. Palenisko otwarte może być stosowane tylko w pomieszczeniu, w którym nie występuje zagrożenie wybuchem, w odległości co najmniej 0,6 m od łatwo zapalnych części budynku. W przypadku kominka najważniejsze jest zachowanie bezpiecznych odległości od ścian.

Droga pożarowa

Równie ważna jest droga przeciwpożarowa. Przepisy określają, jak powinna ona przebiegać w zależności od tzw. kategorii pożarowej. Jaka powinna być w zabudowie jednorodzinnej droga pożarowa? Przepisy zakładają odstępstwo, jeśli doprowadzenie takiej drogi jest niemożliwe ze względu na lokalne uwarunkowania. Na wniosek właściciela działki może powstać inna droga pożarowa.

tags: #zabudowa #szeregowa #jednorodzinna #plac #przeciwpozarowy #pzt