Mundur strażacki to nie tylko ubiór służbowy, ale także symbol przynależności, dyscypliny i poświęcenia. Na przestrzeni lat jego wygląd i znaczenie ewoluowały, odzwierciedlając zmiany w strukturach i roli straży pożarnych. Dziś tradycyjny mundur, w szczególności galowy i wyjściowy, jest pełen symboliki i ściśle określonych elementów.
Ewolucja Umundurowania Strażackiego w Polsce
W drugiej połowie XIX wieku, wraz z licznym powstawaniem Ochotniczych Straży Pożarnych, członkowie tych formacji w celu oznaczenia swojej przynależności wyposażali się początkowo w proste opaski na rękawach.
Przełom nastąpił w 1887 roku, kiedy to Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim podjął prace nad ustaleniem jednolitych wzorów umundurowania. Rok później, w 1888 roku, wydano instrukcję w sprawie ujednolicenia umundurowania dla wszystkich zrzeszonych w tym Związku Ochotniczych Straży Pożarnych.
W 1922 roku Główny Związek Straży Pożarnych RP po raz pierwszy wprowadził jednolite wzory umundurowania dla straży pożarnych na terenie całego państwa. Umundurowanie często stanowiło poważny problem finansowy dla organizacji strażackich i ich członków, ale z drugiej strony sprzyjało integracji członków oraz ułatwiało utrzymanie dyscypliny organizacyjnej.
Symbolika i Znaczenie Munduru
Mundur strażacki od zawsze niósł ze sobą głęboką symbolikę, wykraczającą poza samą funkcję ochronną. Pierwszy punkt „Dziesięcioro przykazań prawego strażaka” z 1901 roku wyraźnie mówił: „Nie wyobrażaj sobie, że samo przywdzianie munduru strażackiego czyni cię już strażakiem, albowiem jeśli paradujesz w mundurze, a zaniedbujesz swoich obowiązków, jesteś jako wilk w owczej skórze”. To podkreślało, że prawdziwe wartości strażackie kryją się w postawie i działaniu, a mundur jest jedynie ich zewnętrznym wyrazem.
Elementy Umundurowania Galowego i Wyjściowego
Umundurowanie galowe i wyjściowe ratowników JPR stanowi tradycyjny, granatowy mundur strażacki. Uzupełnia je rogatywka ze srebrnym okuciem daszka oraz srebrnym galonem typu oficerskiego. Na otoku koloru bordo umieszczany jest stopień służbowy lub wojskowy. Do umundurowania galowego dodatkowo zakładany jest srebrny sznur typu oficerskiego.
Nakrycia Głowy
- Dla mężczyzn: rogatywka ze srebrnym okuciem daszka i galonem oficerskim, na otoku koloru bordo stopień służbowy.
- Dla kobiet: czarny toczek z godłem (wzór 28) oraz z dystynkcjami posiadanego stopnia służbowego.
- Do umundurowania służbowego: czarny beret.
Godła i Emblematy
Godłem Jednostki jest błękitny krzyż maltański na tle biało-czerwonej, lotniczej szachownicy z godłem państwowym w środku. Tło znaku stanowi czarne koło. Emblemat godła przewidziany na umundurowanie ma średnicę 9 cm i jest wykonany techniką haftu komputerowego.
Na lewym rękawie bluzy mundurowej (3 cm poniżej jego wszycia) noszone jest godło Jednostki, w formie haftowanego emblematu. Na prawym rękawie (10 cm poniżej wszycia) umieszcza się godło Korpusu Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej. W taki sam sposób umieszczane są emblematy na kurtkach, płaszczach i kombinezonach załóg samolotowych oraz na odzieży specjalnej.
Do noszenia emblematu z wyhaftowanym w kolorze złotym napisem „BARYT” uprawnieni są jedynie ratownicy wchodzący w skład pododdziału operacyjno-technicznego JPR. Emblemat ten jest umieszczany na prawym rękawie (3 cm poniżej wszycia naramiennika) wszystkich rodzajów umundurowania i odzieży specjalnej.
Stopnie Służbowe
Od 7 listopada 2017 roku, w wyniku włączenia Jednostki w struktury Korpusu Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej, w pododdziałach operacyjno-technicznych JPR obowiązuje system stopni służbowych KFR RP. Dotychczas nadane stopnie ratownicze JPR zachowują ważność na równorzędnym poziomie ze stopniami Korpusu, a w niektórych przypadkach zmianie uległa jedynie ich nazwa.
Nadawanie stopni KFR szeregowych i podoficerów młodszych (tj. od stażysty ratownika do technika ratownika) jest w kompetencji komendantów (dowódców) jednostek. Natomiast stopnie podoficerów starszych i oficerskie (tj. od sierżanta ratownika do młodszego inspektora ratownika) nadaje Komendant Korpusu.
Kolor wypustki mundurowej - na wysokości wszycia naramiennika lub na zewnętrznej krawędzi pochewki ze stopniem służbowym - określa specjalność grupy osobowej lub całego pododdziału. Dystynkcje haftowane są w kolorze srebrnym. Oficerowie i podoficerowie Wojska Polskiego oraz funkcjonariusze formacji podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych mogą używać odpowiedników posiadanych stopni resortowych. Oznaczenia stopni służbowych na mundurach wyjściowych i galowych noszone są w formie tzw. pochewek naramiennych. Na innych rodzajach umundurowania lub odzieży specjalnej mają formę prostokątnych, czarnych emblematów noszonych po lewej stronie, na wysokości piersi.
Odznaka Skoczka Spadochronowego Formacji Ratowniczych RP
Ustanowiona i zatwierdzona w marcu 1993 roku w Jednostce Poszukiwawczo-Ratowniczej, odznaka Skoczka Spadochronowego Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej jest specjalnym wyróżnikiem mundurowym, nadawanym w oparciu o regulamin szczegółowo określający warunki jej uzyskania. Jest ona przeznaczona dla ratowników z formacji ochotniczych i profesjonalnych, różnych specjalności, posiadających wyszkolenie spadochronowo-desantowe.
Odznaka w swej formie nawiązuje do owianego wojenną chwałą Znaku Spadochronowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, autorstwa Mariana Walentynowicza. Pikujący do walki orzeł tradycyjnie symbolizuje bezgraniczne oddanie służbie dla Polski, a złoty wieniec w jego szponach stanowi potwierdzenie wykonania skoku spadochronowego w warunkach bojowych. Odznakę SS FR RP prócz wymiarów odróżnia również kształt i kolor wieńca. Jest on ułożony z amarantowych płomyków, których czerwień jako symbol życia, nawiązuje do stałej gotowości ratowania ludzkich istnień.
Aspirujący do uzyskania prawa noszenia tej prestiżowej odznaki strażak-ratownik lub specjalista innej formacji ratowniczej musi wykonać regulaminową normę samodzielnych skoków ze spadochronem oraz legitymować się wyszkoleniem ratowniczym na poziomie co najmniej podstawowym. Zwolnione z tego są osoby legitymujące się co najmniej roczną służbą w pododdziale operacyjno-technicznym KSRG lub w innym uznanym systemie ratowniczym.
W przypadku posiadaczy tytułu instruktora lub skoczka spadochronowego wojsk powietrzno-desantowych, wymagane jest jedynie udokumentowanie wyszkolenia ratowniczego. Natomiast ubiegających się o nadanie OSS FR RP absolwentów szkół pożarniczych PSP (na poziomie oficerskim, aspiranckim i podoficerskim) obowiązuje jedynie udokumentowanie przez uprawniony podmiot wykonania minimum pięciu skoków spadochronowych (z dowolnego typu statku powietrznego i w dowolnym systemie otwarcia).
Z chwilą powołania do życia Korpusu Formacji Ratowniczych Rzeczypospolitej Polskiej, nadawanie tytułu i uprawnień Skoczka Spadochronowego FR należy do wyłącznej kompetencji jego komendanta, a fakt ten jest ogłaszany w Rozkazie Personalnym KFR RP. Komendant wydaje również stosowną legitymację potwierdzającą prawo noszenia OSS RF. Na umundurowaniu galowym i wyjściowym Odznaka (w wersji metalowej) noszona jest po lewej stronie bluzy mundurowej, 55 mm powyżej krawędzi wszycia górnej kieszeni (nad baretkami odznaczeń).
Ostatni Warmiacy i Mazurzy. 1945.
Współczesna Reforma Umundurowania
Po 30 latach tradycyjne, czarne z odblaskowymi lampasami, strażackie uniformy bojowe przechodzą do lamusa. Zastąpią je piaskowe mundury w kolorze pustyni, które są lżejsze i wygodniejsze. Ich jasny kolor ma świadczyć o szybkości brudzenia się - jak pokazują badania, strażacy chorują na nowotwory, ponieważ na mundurach osadzają się niebezpieczne związki, które są wdychane. Nowe mundury mają ułatwić dostrzeganie i eliminowanie tych zanieczyszczeń.
Reforma umundurowania dotknie 30 tysięcy strażaków w Polsce, w samej Zielonej Górze około tysiąca. Na razie mundury wymienią wszystkie komendy zawodowych strażaków.
Mundury Strażackie w Zbiorach Muzealnych
Przeworskie Muzeum Pożarnictwa, podobnie jak wiele innych placówek, posiada ciekawy zbiór czapek oraz mundurów strażackich galowych, ćwiczebnych i bojowych z okresu międzywojennego, a także z lat 50. i 70. XX wieku. Takie zbiory są cennym świadectwem historii i ewolucji polskiego pożarnictwa.
