Serial "Zmiennicy", stworzony przez mistrza polskiej komedii Stanisława Bareję, to barwna mozaika wątków, która w lekki i humorystyczny sposób ukazuje absurdy życia w czasach PRL-u. Opowieść skupia się na perypetiach taksówkarza Jacka Żytkiewicza i jego niezwykłej zmienniczki, a także na licznych intrygach związanych z przemytem narkotyków i walką o pieniądze.
Główni bohaterowie i początek ich przygód
Jacek Żytkiewicz, grany przez Mieczysława Hryniewicza, to około 31-letni taksówkarz pracujący dla Warszawskiego Przedsiębiorstwa Taksówkowego (WPT). Jeździ on niebieskim Fiatem 125p o numerach bocznych 1313, dzieląc go ze starszym zmiennikiem, Stanisławem Lesiakiem (Bronisław Pawlik). Ich codzienna praca ulega drastycznej zmianie, gdy podczas przedlicytacyjnego kursu na samochód spada Pomnik Zwycięskiej Myszy Postępu i Tradycji. W wyniku tego zdarzenia Lesiak doznaje ciężkich obrażeń i trafia do szpitala, gdzie zaprzyjaźnia się z wpływowym działaczem partyjnym, Tomaszem Michalikiem (Krzysztof Kowalewski).
Jacek otrzymuje nowy samochód - żółtego Fiata 125p w kolorze „Safari” - ale brakuje mu zmiennika. W tym samym czasie Katarzyna Piórecka (Ewa Błaszczyk), pracownica przedsiębiorstwa „Bory Tucholskie”, postanawia odejść z pracy z powodu nieodpowiedniego zachowania pijanych współpracowników. Próbuje zatrudnić się w WPT, jednak zostaje odrzucona ze względu na swoją płeć.
Podstęp Katarzyny i początek pracy w WPT
Okazuje się, że Katarzyna Piórecka z wyglądu przypomina Mariana Koniuszkę (Marcel Szytenchelm), syna swojego byłego szefa (Mariusz Dmochowski), który jest uzależniony od „kompotu”. Wykorzystując to podobieństwo, Katarzyna podaje się za Mariana i zdobywa pracę w WPT, stając się zmiennikiem Jacka. Jej nowa tożsamość jako „Marian Koniuszko” staje się źródłem wielu komicznych sytuacji i komplikacji.
Przemyt narkotyków i walka o taksówkę
Równolegle w Warszawie kwitnie proceder szmuglowania heroiny z Tajlandii do Niemiec. W sprawę zamieszany jest działacz sportowy Antoni Kłusek (Wojciech Pokora), a jego łącznikiem jest tajski student warszawskiej politechniki, Krashan Bhamaradżanga (Piotr Pręgowski). Po powrocie z Syjamu Krashan napotyka na strażaka Zenona Kuśmidra (Kazimierz Kaczor), który zajmuje się nielegalnym handlem paliwem. Kuśmider dowiaduje się o przemycie i postanawia zabrać Krashanowi torbę, w której znajduje się ukryta w wołowej kiełbasie heroina (a właściwie cukier puder z nią zmieszany) oraz 100 tysięcy dolarów.
Kuśmider i Krashan zostają odkryci przez milicję. Palą połowę zdobytej kwoty, a podczas ucieczki wsiadają do taksówki 1313, uprowadzając Jacka Żytkiewicza. Mężczyźni ukrywają pozostałe dolary w dziurze w fotelu kierowcy, jednak wkrótce zostają złapani przez milicję, a Jacek odzyskuje swój samochód.
Do Warszawy przybywa zaniepokojony Hans Gonschorek (Jerzy Przybylski) z Berlina Zachodniego, do którego miały trafić heroina i pieniądze. „Klienci” stają przed sądem, ale szybko wychodzą na wolność. Od tej pory między ekipą Kuśmidra a przemytnikami rozpoczyna się zacięta walka o taksówkę o numerach 1313 i ukryte w niej dolary, o których zmiennicy nie mają pojęcia.
Miłość, tajemnice i kolejne perypetie
Z czasem Jacek i Kasia zakochują się w sobie, jednak Kasia wciąż ukrywa swój sekret. Chłopak postanawia zabrać ją do siebie na wieś. Kasia prosi wtedy prawdziwego Mariana, aby tymczasowo ją zastąpił w pracy. Niesforny Koniuszko, nie znając miasta i jeżdżąc nieprzepisowo, wplątuje się w aferę z prostytutką, która twierdzi, że jest on ojcem jej dziecka.
Wezwanie do sądu w sprawie ustalenia ojcostwa trafia do przedsiębiorstwa, gdzie Kasia pracuje jako Marian Koniuszko. W sądzie Kasia udowadnia, że nie może być ojcem dziecka, ponieważ jest kobietą, ratując tym samym Mariana przed alimentami.
Stanisław Lesiak wraca do pracy. Dzięki znajomości z Tomaszem Michalikiem zostaje wybrany na szefa związku taksówkarzy. Tymczasem Jacek odkrywa, że jego zmiennik bywa w domu Kasi, co prowadzi do bójki. W jej wyniku wychodzi na jaw, że „Marian” to tak naprawdę przebrana Kasia. Kierownictwo postanawia ją zatrzymać w pracy.
Finałowa licytacja i zakończenie
Po przejechaniu ponad 200 000 kilometrów taksówka 1313 zostaje przeznaczona na licytację. Jacek i Kasia otrzymują nowego, czerwonego Fiata, jednak ma on zepsuty fotel kierowcy. O żółtą taksówkę podczas aukcji licytują się ludzie Kuśmidra z Krashanem, Kłuskiem i Gonschorkiem. Ostatecznie wygrywają przemytnicy, kupując auto za 10 100 000 złotych. Z tej kwoty 25% trafia na konto Jacka i Kasi.
Przemytnicy odjeżdżają z niczym, ponieważ Kasia zamieniła zepsuty fotel na ten, w którym znajdowały się dolary. Serial kończy się pozytywnym akcentem, z młodymi bohaterami rozpoczynającymi nowy etap życia.
Ciekawostki i nawiązania
Serial "Zmiennicy" jest pełen aluzji politycznych i społecznych, charakterystycznych dla twórczości Stanisława Barei. Wiele scen nawiązuje do codzienności PRL-u, ukazując jej absurdy i komizm.
- W serialu wykorzystano jeden dowód osobisty, który po drobnych modyfikacjach służył jako dokument dla kilku postaci: Mariana Koniuszki, Jana Oborniaka i jego brata Macieja Oborniaka.
- Tablica rejestracyjna żółtej taksówki "1313" to WAE 606B, natomiast niebieskiej "1313" to WAT 039P, która prawdopodobnie została przygotowana specjalnie na potrzeby filmu.
- W serialu pojawia się kilka samochodów, w tym Datsun Cherry 120A FII (F10), który należał do kaskadera Marcina Sznajdera lub Zbigniewa Modela.
- W serialu można zobaczyć nieistniejące już pojazdy kolejowe, takie jak EZT EW55-16 czy lokomotywa ET22-006.
- Kasia używa co najmniej dwóch różnych sztucznych wąsów, co dodaje komizmu jej przemianom.
- Wiele scen kręcono na warszawskim Ursynowie, w tym w okolicach ulicy Alternatywy 4, znanej z innego serialu Barei.
- Serial porusza temat przemytu narkotyków, co było rzadko spotykane w polskiej produkcji tamtego okresu.
- Ścieżkę dźwiękową do serialu przygotował Przemysław Gintrowski, związany z ruchem Solidarności.
Serial "Zmiennicy" to nie tylko komedia omyłek, ale także obraz społeczeństwa, jego obyczajów i realiów życia w czasach PRL-u, podany w charakterystycznym dla Stanisława Barei, inteligentnym humorze.