W systemie filozoficznym Bronisława Trentowskiego humanistyka zajmuje miejsce szczególne, stanowiąc trzecią część wielkiego świata stereognostycznego. Stanowi ona pomost między empiryczną treścią świata realnego a spekulatywną treścią idealną. Jeśli w empirii celem jest res (rzecz), a w spekulacji idea, to humanistyka skupia się na ich syntezie - na rzeczywistości (łac. actualitas), w której materia i duch współistnieją w pełnym i żywym organizmie.
Istota humanistyki
Humanistyka nie jest jedynie nauką o świecie zewnętrznym czy czysto abstrakcyjną filozofią. Jest to umiejętność poznania życia człowieczego, które stanowi „końcowe wszech istnienia ognisko”. W ujęciu Trentowskiego człowieczeństwo jest najwyższym odsłonięciem wszechświata. Autor wskazuje, że:
- Empiria bada zewnętrzną osnowę świata (ciało).
- Spekulacja zgłębia ducha ogólnego (umysłowość).
- Humanistyka zajmuje się rzeczywistością, czyli żywotem, wolą i czynem człowieka, w których przejawia się wolność.
Człowiek, choć pozornie mały w skali kosmicznej, w istocie stanowi „prawdziwe wszechświatowe morze”. Wszystkie wielkie nauki - teologiczne, przyrodnicze czy prawnicze - ostatecznie zapadają się w człowieku, co czyni humanistykę dyscypliną najwyższą.
Podział i zakres humanistyki
System Trentowskiego dzieli humanistykę na trzy główne działy, które kompleksowo ujmują działalność ludzką:
| Część humanistyki | Główne zagadnienia |
|---|---|
| Socyalistyka | Przespołeczniacze francuscy, komunizm, filantropia germańska, mesjanizm polski |
| Polityka | Administracja, dyplomacja, pedagogia polityczna |
| Historya | Propedeutyka historyczna, dzieje rzetelne, historiografia |
Znaczenie ducha polskiego
W rozważaniach nad estetyką i prototypiką, Trentowski podkreśla wyjątkową rolę polskiego geniuszu. Wskazuje, że w porównaniu z zachodnim duchem europejskim, polski duch „stoi dziś wyżej”, odsłaniając najwewnętrzniejsze skrytki człowieczeństwa. Jest to podejście historycznie istotne, gdyż pozwala na gruntowne poznanie ludzkości wieku XIX poprzez pryzmat jej rozumu i ducha.
Humanistyka w tym ujęciu nie ogranicza się do spraw ziemskich, lecz „wkracza do trzeciego, arcyświętego i bardzo niebiańskiego bugaju”. Człowieczeństwo przemieszkuje nie tylko na ziemi, ale - jak sugeruje autor - stanowi istotę życia również na innych ciałach niebieskich, co czyni nasze poznanie wszechświata głębszym i bardziej duchowym.