Sieć wodociągowa przeciwpożarowa to jeden z podstawowych elementów chroniących przed skutkami pożarów. Zapewniają one szybki dostęp do stałego źródła wody dla jednostek ochrony przeciwpożarowej niemal w każdym miejscu i w każdym czasie. Jednymi z podstawowych, a jednocześnie najbardziej charakterystycznych elementów sieci wodociągowej są hydranty zewnętrzne.
Wyróżniamy hydranty podziemne, po których najczęściej bezwiednie przechodzimy, spacerując ulicami miast, oraz hydranty nadziemne - najczęściej czerwone lub czarne urządzenia, niejednokrotnie stanowiące ozdobę ulic w miastach i na wsiach. Niniejszy artykuł stanowi kompleksowy przewodnik po przepisach regulujących hydranty zewnętrzne w Polsce, a także omawia kwestię ich własności i odpowiedzialności za utrzymanie.
Podstawa prawna i wymagania dla hydrantów
Kluczowe rozporządzenie
Kluczowym dokumentem określającym wymagania dla sieci wodociągowej przeciwpożarowej, w tym hydrantów zewnętrznych, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 roku w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz.U. 2009 nr 124 poz. 1030). To właśnie w tym akcie prawnym znajdziemy szczegółowe regulacje dotyczące niemal każdego aspektu związanego z hydrantami zewnętrznymi.
Rozporządzenie to reguluje średnice nominalne sieci przeciwpożarowego zaopatrzenia wodnego, wytyczne dotyczące średnic nominalnych samych hydrantów zewnętrznych, jak i dokładne regulacje co do lokalizacji i oznaczania hydrantów zewnętrznych. Wymagania te są zależne od charakterystyki obszaru lub obiektu, w którym będą one zainstalowane, co oznacza, że nie w każdym miejscu spotkamy hydrant - wszystko zależne jest od przeznaczenia danego obszaru.
Ciekawostka: Przepisy dotyczące sieci hydrantowych - hydrantów zewnętrznych i hydrantów wewnętrznych - są uszczegółowieniem regulacji, jakie znajdziemy w Prawie budowlanym, które warunkuje możliwość wznoszenia niektórych obiektów budowlanych od zapewnienia im przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru.
Wymagana dokumentacja techniczna
Każdy zainstalowany hydrant zewnętrzny musi odpowiadać nie tylko regulacjom prawnym, ale również posiadać niezbędną dokumentację techniczną. Hydranty zewnętrzne, montowane na sieciach wodociągowych, muszą legitymować się co najmniej w dniu produkcji:
- aprobatą techniczną (lub Krajową Oceną Techniczną - KOT),
- atestem higienicznym Państwowego Zakładu Higieny (PZH) oraz
- świadectwem dopuszczenia CNBOP-PIB do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej.
Brak któregokolwiek z tych dokumentów uniemożliwia wprowadzenie danego hydrantu do użytku.
Obszary i obiekty wymagające hydrantów
Przepisy jednoznacznie określają, kiedy i gdzie hydrant zewnętrzny powinien być zainstalowany. Hydranty zewnętrzne (podziemne lub nadziemne) muszą być stosowane w jednostkach osadniczych o liczbie mieszkańców przekraczającej 100 osób, które nie stanowią zabudowy kolonijnej.
Dodatkowo, w hydranty powinny być wyposażone położone w ich granicach:
- budynki użyteczności publicznej,
- budynki zamieszkania zbiorowego,
- obiekty produkcyjne i magazynowe.
Te ostatnie muszą posiadać dostęp do hydrantów niezależnie od miejsca położenia, jeśli ich kubatura przekracza 2500 m³ lub ich powierzchnia przekracza 500 m² (wymagania mogą zależeć od gęstości obciążenia ogniowego i powierzchni strefy pożarowej, zgodnie z §6 i tabelą nr 2 rozporządzenia). Ponadto, hydranty są niezbędnym elementem każdej stacji paliw płynnych ze zbiornikami o łącznej pojemności do 200m³ i stacji gazu płynnego - niezależnie od ich charakterystyki (§6 ust. 4 rozporządzenia wymaga 10 dm³/s).
Obowiązek przyłączenia do sieci hydrantowej dotyczy również obiektów użyteczności publicznej lub zamieszkania zbiorowego, w których jednocześnie może przebywać ponad 50 osób, jeśli posiadają wyznaczoną strefę pożarową o powierzchni ponad 1000 m². Woda do celów przeciwpożarowych do zewnętrznego gaszenia pożaru dla pozostałych obiektów budowlanych jest zapewniana w ramach ilości wody przewidywanych dla jednostek osadniczych, nie mniejszej jednak niż 10 dm³/s.
Oznakowanie i lokalizacja hydrantów zewnętrznych
Normy i znaczenie oznakowania
Hydranty zewnętrzne pozwalają na bezpieczny pobór wody na potrzeby gaszenia pożaru ze stale nawodnionej sieci wodociągowej. Zgodnie z normami europejskimi EN, które dostosowano na potrzeby polskie (w ramach Polskich Norm dotyczących hydrantów zewnętrznych), przy drogach i chodnikach spotkać można:
- hydranty pożarowe zewnętrzne nadziemne - norma PN-EN 14384:2009
- hydranty pożarowe zewnętrzne podziemne - norma PN-EN 14339.
Ciekawostka: Dlaczego hydranty w naszej przestrzeni są tak ważne? Wozy strażackie dysponują ograniczonymi zbiornikami. W przypadku długotrwałych działań konieczne jest szybkie ich podpięcie pod stałe źródło zasilania, takie jak hydrant zewnętrzny. Szybka lokalizacja hydrantu warunkuje zapewnienie stałego dostępu do wody i szybkie ugaszenie pożaru.
Oznakowanie hydrantów zgodne powinno być z Polskimi Normami - każde zatem oznakowanie hydrantu oraz znaki wskazujące jego umiejscowienie - niezależnie od miejscowości, w której się znajdujemy, będą takie same. Na znakach wskazujących miejsce położenia hydrantu znajdą się ponadto informacje o jego parametrach.
Zasady lokalizacji i odległości
Hydranty zewnętrzne - niezależnie od tego, czy jest to hydrant podziemny czy hydrant nadziemny - muszą znajdować się w odpowiednich odległościach, tak od budynków, jak i od siebie. Na terenach miejskich hydranty umieszczane są wzdłuż ulic i dróg oraz przy ich skrzyżowaniach. Zgodnie z §10 ust. 4 Rozporządzenia MSWiA z 2009 r., należy zachować następujące odległości:
- Odległość pomiędzy dwoma sąsiadującymi ze sobą hydrantami nie powinna przekraczać 150 metrów.
- Odległość od zewnętrznej krawędzi jezdni lub drogi wyznaczona została na maksymalnie 15 metrów.
- Jeśli hydranty zewnętrzne przeznaczone są do chronienia konkretnego obiektu, pierwszy (najbliższy) z nich umieszczony powinien być w odległości do 75 metrów od obiektu.
- Kolejne hydranty wymagane do ochrony obiektu powinny być rozmieszczone w odległości do 150 metrów od siebie.
- Hydrant zawsze powinien być odsunięty od ściany chronionego budynku na minimum 5 metrów (wynika to pośrednio z wymagań dla dróg pożarowych §12 ust. 2).
Jeśli hydranty umieszczane są poza obszarami miejskimi, odległości między nimi powinny być dostosowane do gęstości zaludnienia i planowanej zabudowy.
Hydrant zewnętrzny podziemny
Hydrant podziemny to kolumna, umieszczona w rurociągu, która umożliwia przyłączenie stojaka hydrantowego - który jednocześnie umożliwia otwieranie i zamykanie hydrantu przez ruch obrotowy. Cała konstrukcja hydrantu umieszczona jest pod płaszczyzną chodnika, drogi, parkingu czy podjazdu. Miejsce, w którym znajduje się do niego dostęp, przykryte jest specjalną pokrywą - klapą z literą W - aby mieć możliwość skorzystania z hydrantu podziemnego, konieczne jest posiadanie specjalnego klucza do hydrantu podziemnego, jaki znajduje się na wyposażeniu straży pożarnej.
Hydrant zewnętrzny podziemny oznaczany jest tablicą orientacyjną - tablicą z informacjami umożliwiającymi dokładne zlokalizowanie miejsca, w którym umieszczona jest klapa zakrywająca dostęp do hydrantu. Na czerwonym znaku z białą obwódką umieszczone są białe piktogramy informujące o obecności hydrantu - biała litera H - średnicy zaworu hydrantu podziemnego oraz kierunku położenia względem znaku i odległości, jaką trzeba pokonać, by znaleźć hydrant.
Ciekawostka: Oznaczenia lokalizujące hydrant zewnętrzny podziemny zazwyczaj pokazują jedną lub dwie odległości - w zależności od tego, czy pokrywa hydrantu znajduje się na wysokości znaku, czy należy przemieścić się jeszcze w prawo lub w lewo.
Hydrant zewnętrzny nadziemny
Hydranty zewnętrzne nadziemne łatwo zauważyć. Hydrant jest kolumną, obustronnie zakończoną nasadami wylotowymi, umożliwiającymi pobór wody z rurociągu. Najczęściej ma kolor czerwony (niekiedy spotkać można hydranty w kolorze czarnym lub szarym), co wyróżnia go z otoczenia. Hydrant zewnętrzny oznakowany jest tabliczką płaską lub przestrzenną (znak hydrant na trzech płaszczyznach połączonych w trójścian), co zapewnia jej widoczność z każdej strony.
Znak hydrant zewnętrzny nadziemny znajduje się bądź na samym hydrancie, bądź na wysięgniku - takie rozwiązanie zdecydowanie zwiększa widoczność hydrantu - można dojrzeć go z dużej odległości, co pomocne jest podczas planowania ustawienia wozu strażackiego, w terenach zielonych, gdzie roślinność często przesłaniać może sam hydrant, czyniąc go niezauważalnym czy przy hydrantach położonych w zagłębieniach terenu. Znak hydrant zewnętrzny nadziemny to kwadratowa tabliczka w kolorze białym i dużą, czarną literą H w środku. Po obu stronach litery umieszczone są dwa czerwone prostokąty.
Porównanie hydrantów podziemnych i nadziemnych
Najczęściej stosowane hydranty zewnętrzne to te o średnicach 80 mm i 100 mm, oznaczane jako hydrant DN80 i hydrant DN100. Rzadko spotykanym jest hydrant zewnętrzny występujący jedynie jako hydrant nadziemny o średnicy 150 mm (DN150). Dodatkowym parametrem rozróżniającym hydranty jest zakres ciśnień, w jakich mogą pracować. Tutaj spotkać można hydrant PN 10 (o ciśnieniu nominalnym 10 bar/1 MPa) lub hydrant PN 16 (o ciśnieniu nominalnym 16 bar/1,6 MPa). Takimi parametrami charakteryzować mogą się zarówno hydranty nadziemne, jak i hydranty podziemne.
Co do zasady, zalecanym jest - w miarę możliwości - instalowanie na sieci wodociągowej hydrantów zewnętrznych nadziemnych (§10 ust. 1 rozporządzenia wskazuje na stosowanie hydrantów nadziemnych DN 80). Są one zdecydowanie łatwiejsze do zlokalizowania, a do skorzystania z hydrantu nadziemnego nie jest konieczne stosowanie dodatkowego sprzętu - zapewnia on zatem szybszy dostęp do zasobów wody. Stosowanie hydrantów zewnętrznych podziemnych jest dopuszczalne, jeśli hydrant nadziemny powodowałby utrudnienia (np. utrudnienia w ruchu drogowym, utrudnienia w ruchu pieszych, uniemożliwienie dojazdu służb ratunkowych) lub byłoby niewskazane.
Własność, odpowiedzialność i konserwacja hydrantów
Kto jest właścicielem sieci wodociągowej i hydrantów?
Hydrant zewnętrzny jest elementem sieci wodociągowej dostawcy i służy głównie celom określonym w ustawie, tj. przeciwpożarowym. Z mocy prawa oraz według umowy, dostawca dostarcza wodę dla odbiorców swoją siecią wodociągową. Sieć wodociągowa to - według prawa - układ przewodów wodociągowych wraz z uzbrojeniem i urządzeniami, którymi dostarczana jest woda. Są one w posiadaniu dostawcy - przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego lub danej gminy, która jest często właścicielem takiego przedsiębiorstwa, spółki.
Warto zaznaczyć, że spółki gminne wodociągowe często są przekonane, że utrzymanie tych urządzeń należy do obowiązków właściciela lub zarządcy obiektu budowlanego, a nie do obowiązków dostawcy. Jest to jednak kwestia, która często budzi wątpliwości i wymaga uściślenia.
Obowiązki dostawcy wody i gminy
Za zapewnienie odpowiedniego zaopatrzenia w wodę do celów przeciwpożarowych odpowiada gmina. Właściciele i zarządcy sieci wodociągowych są odpowiedzialni za regularne przeglądy i konserwację hydrantów zewnętrznych, zarówno tych znajdujących się na terenie publicznym, jak i prywatnym. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji jasno nakłada obowiązek co najmniej rocznych przeglądów i konserwacji hydrantów zewnętrznych.
Proces projektowania i uzgadniania
Przy budowie sieci wodociągowej, przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne jako inwestor jest obowiązane zaprojektować wszystkie elementy tej sieci, także uzbrojenie w hydranty przeciwpożarowe, zgodnie z przepisami rozporządzenia o warunkach uzgadniania projektu pod względem ochrony przeciwpożarowej. Hydranty przeciwpożarowe, zwane też hydrantami zewnętrznymi, powinny być bezwzględnie oznakowane odpowiednimi tabliczkami znamionowymi z zaznaczonym domiarem, podobnie jak zasuwy sekcyjne. W tym zakresie inwestor jest obowiązany uzgodnić projekt budowy sieci wraz z tymi hydrantami przeciwpożarowymi z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Konserwacja i przeglądy hydrantów
Sprawdzenie stanu technicznego hydrantów zewnętrznych wymaga przeprowadzenia przeglądu, który obejmuje wizualną ocenę stanu hydrantu, kontrolę mechanizmów operacyjnych oraz badanie wydajności. Podczas pożaru efektywność hydrantów zewnętrznych może być monitorowana przez jednostki Państwowej Straży Pożarnej. Hydranty zewnętrzne zainstalowane na sieci wodociągowej przeciwpożarowej powinny być wyposażone w odcięcia umożliwiające odłączanie ich od sieci.
Na zakończenie należy podkreślić, że odpowiedzialność za stan techniczny hydrantów spoczywa na właścicielu lub zarządcy obiektu, jednakże za dostawę i ogólną dostępność do celów przeciwpożarowych odpowiadają głównie przedsiębiorstwa wodociągowe i gmina.
Wytyczne dla starszych obiektów i alternatywne rozwiązania
Brak hydrantów w starych budynkach
Warto odpowiedzieć na pytanie, co zrobić w sytuacji, gdy budynek jest stary i nie posiada hydrantów. Ich brak może stanowić naruszenie przepisów, jednak nie zawsze tak jest. Jeżeli obiekt został wybudowany zgodnie z przepisami obowiązującymi w czasie jego powstania i nie był istotnie przebudowywany ani nie zmieniono jego sposobu użytkowania, może on funkcjonować bez hydrantów. W przypadku, gdy wykonanie instalacji hydrantowej jest niemożliwe ze względów technicznych lub ekonomicznych, konieczne jest sporządzenie ekspertyzy technicznej przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Ekspertyza taka musi zostać uzgodniona z właściwym miejscowo komendantem wojewódzkim PSP, i to w odniesieniu do rozwiązań zamiennych dla wskazanych przepisów rozporządzenia Komendanta Państwowej Straży Pożarnej. W jej ramach wskazuje się rozwiązania zamienne, które muszą zapewniać równoważny poziom bezpieczeństwa pożarowego.
Rozwiązania alternatywne w przypadku braku sieci wodociągowej
W sytuacji, gdy w pobliżu istnieje sieć wodociągowa, ale nie jest ona doprowadzona do danego obiektu, możliwa jest jej rozbudowa. Jeżeli na danym terenie nie ma sieci wodociągowej, konieczne jest zastosowanie rozwiązań alternatywnych, takich jak budowa zbiorników przeciwpożarowych, wykorzystanie naturalnych zbiorników wodnych lub studni. W przypadku starszych budynków, które nie są wyposażone w hydranty zewnętrzne, decyzję o konieczności ich instalacji podejmuje rzeczoznawca do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych w porozumieniu z Państwową Strażą Pożarną.
Jak działają hydranty?
Hydranty wewnętrzne
Ochronę przeciwpożarową uzupełniają również hydranty wewnętrzne, które służą do szybkiego gaszenia pożaru i umożliwiają natychmiastowe podjęcie działań gaśniczych jeszcze przed przybyciem jednostek Państwowej Straży Pożarnej. Hydranty wewnętrzne oznacza się symbolami DN25, DN33 oraz DN52. Rozporządzenie wyróżnia też zawór 52, czyli punkt poboru wody bez wyposażenia w wąż pożarniczy.
- Hydranty 25 stosuje się w określonych strefach ZL, zależnie od kategorii zagrożenia ludzi, powierzchni strefy pożarowej i wysokości budynku.
- Hydranty 33 muszą być stosowane w garażach jednokondygnacyjnych zamkniętych mających więcej niż 10 stanowisk postojowych oraz w garażach wielokondygnacyjnych.
Zasilanie hydrantów wewnętrznych musi być zapewnione co najmniej przez 1 godzinę. Przepisy mówią, że powinny być umieszczane przy drogach komunikacji ogólnej, w szczególności przy wejściach do budynku i klatek schodowych, na korytarzach i przy wyjściach ewakuacyjnych z pomieszczeń produkcyjnych i magazynowych.
Ważne uwagi
Pamiętaj, że niniejszy artykuł ma charakter informacyjny. W przypadku konkretnych projektów lub wątpliwości interpretacyjnych zawsze zaleca się konsultację z wykwalifikowanym specjalistą ds. ochrony przeciwpożarowej lub rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.