Kierowcy pojazdów uprzywilejowanych Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego i szybkiego reagowania na zdarzenia. W związku z tym, podlegają oni szczególnym wymaganiom dotyczącym kwalifikacji, stanu zdrowia oraz badań lekarskich i psychologicznych, regulowanym przez polskie prawo.
Podstawowe wymagania dla kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP
Aby móc kierować pojazdem uprzywilejowanym OSP, należy spełnić szereg warunków prawnych. Zgodnie z art. 95a ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, kierującym takim pojazdem może być osoba posiadająca zaświadczenie wydane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta), potwierdzające spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich oraz psychologicznych.
Ważne jest, że członek OSP nie musi być zatrudniony ani w gminie, ani w samej OSP, aby móc kierować pojazdem uprzywilejowanym OSP. Ponadto, kierujący pojazdami uprzywilejowanymi OSP musi być strażakiem ratownikiem OSP, co oznacza spełnienie wymagań określonych w art. 8 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Wymagane kwalifikacje i dokumenty:
- Ukończone 21 lat, zgodnie z art. 106 ust. 1 ustawy o kierujących pojazdami.
- Posiadanie prawa jazdy kategorii odpowiedniej do typu pojazdu posiadanego przez jednostkę (np. kategoria B dla pojazdów do 3,5 tony, kategoria C dla cięższych pojazdów).
- Aktualne badania psychologiczne z pozytywnym wynikiem.
- Aktualne badania lekarskie z pozytywnym wynikiem.
Procedura wydawania zezwoleń i zaświadczeń
Proces uzyskania uprawnień do kierowania pojazdem uprzywilejowanym OSP wymaga zrozumienia ról różnych organów i ścieżki formalnej.
Zaświadczenie od wójta, burmistrza lub prezydenta miasta
Zgodnie z art. 95a ust. 4 Prawa o ruchu drogowym, posiadanie zaświadczenia wydanego przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) jest jedyną przesłanką kierowania pojazdem uprzywilejowanym OSP. Zaświadczenie to potwierdza spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich i psychologicznych.
W przepisach występuje tzw. luka tetyczna, ponieważ artykuł nie określa, czy wójt (burmistrz, prezydent miasta) ma obowiązek wydać zaświadczenie, czy jest to decyzja uznaniowa. W doktrynie prawa administracyjnego podkreśla się, że przy rozstrzyganiu wątpliwości w interpretacji niejasnych przepisów, właściwe jest zastosowanie rozwiązania korzystnego dla adresata normy. Taki pogląd potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzając, że wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie ważny interes społeczny.
Zezwolenie Starosty na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym
Organem faktycznie wydającym zezwolenie na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi OSP jest Starosta. Zgodnie z art. 109 ustawy o kierujących pojazdami, zezwolenie to jest wydawane w drodze decyzji administracyjnej, za opłatą oraz po uiszczeniu opłaty ewidencyjnej, osobie, która spełnia wymagania określone w art. 106 ust. 1 i 3 tejże ustawy.
Członek OSP ubiegający się o zezwolenie powinien złożyć wniosek we właściwej gminie (z punktu widzenia siedziby OSP) o wydanie zaświadczenia potwierdzającego status kierującego pojazdem OSP. Władze macierzystych OSP często udzielają organizacyjnego wsparcia w tym zakresie.
Szczegółowy zakres i częstotliwość badań
Kierowcy pojazdów OSP muszą przechodzić zarówno badania lekarskie, jak i psychologiczne, których zakres i częstotliwość są ściśle określone w przepisach prawa.
Badania lekarskie
Badania lekarskie przeprowadza uprawniony lekarz. Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych oraz przepisami wydanymi na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (w szczególności rozporządzeniem Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r.), lekarzami uprawnionymi do ich przeprowadzania są specjaliści medycyny pracy lub inni lekarze, którzy spełniają wymagania kwalifikacyjne i są wpisani do rejestru prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy.
Częstotliwość i skierowania na badania lekarskie strażaka ratownika OSP:
- Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata.
- Badania te odbywają się na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej.
- Skierowanie jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań.
- Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP również przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).
Zakres badań lekarskich:
Szczegółowy zakres okresowych badań lekarskich członka ochotniczej straży pożarnej został określony w załączniku do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej. Badania te obejmują szczególną ocenę:
- układu krążenia,
- układu oddechowego,
- układu nerwowego i narządu równowagi,
- skóry,
- słuchu (badanie akumetryczne),
- narządu wzroku (ocena ostrości widzenia, zdolności rozpoznawania barw, widzenia przestrzennego, pola widzenia).
Lekarz przeprowadzający badanie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne (np. otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne, psychologiczne) oraz badania dodatkowe (np. elektrokardiografię, zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, spirometrię, morfologię krwi z rozmazem, oznaczenie stężenia glukozy i kreatyniny we krwi, badanie ogólne moczu, aminotransferazę asparaginianową, aminotransferazę alaninową, gamma-glutamylotranspeptydazę, stężenie bilirubiny, lipidogram), jeśli uzna to za niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP lub kandydata na strażaka ratownika OSP.
Tak szeroki zakres badań jest uzasadniony specyfiką działań ratowniczych, które mogą odbywać się na wysokościach powyżej 3 metrów, wymagają użycia sprzętu ochrony dróg oddechowych (spirometria) i ogólnie wyjątkowo dobrego zdrowia fizycznego i psychicznego.
Badania psychologiczne
Kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP podlega kontrolnym badaniom psychologicznym co 5 lat do ukończenia 65. roku życia. Po ukończeniu 65. roku życia badania te należy wykonywać corocznie. Badania są przeprowadzane przez uprawnionego do orzekania psychologa w pracowni psychologicznej.
Finansowanie badań i zezwoleń
Kwestia kosztów badań i zezwoleń dla kierowców OSP jest jasno uregulowana w ustawie z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z jej przepisami:
- Badanie lekarskie osoby ubiegającej się o wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej jest finansowane z budżetu gminy (art. 76 ust. 1).
- Badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu osoby ubiegającej się o wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej jest finansowane z budżetu gminy (art. 83 ust. 1).
- Koszty zezwoleń na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi ochotniczych straży pożarnych są finansowane z budżetu gminy (art. 109 ust. 1).