Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) w Polsce opiera się na wspólnym zaangażowaniu Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Ich działania mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa obywateli i często są wzorem do naśladowania na świecie. Współpraca tych formacji, wspierana przez różne podmioty, jest fundamentem skutecznego ratownictwa.
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych w systemie bezpieczeństwa
Ochotnicze Straże Pożarne, liczące około 16 tysięcy jednostek, są najbliżej obywateli i często docierają najszybciej na miejsce zdarzeń. Ich członkowie działają z powołania i potrzeby serca, co podkreśla ich niezwykłą wartość. W obliczu współczesnych zagrożeń, dobrze rozwinięte ratownictwo i pomoc humanitarna, której OSP jest integralną częścią, staje się podstawą normalności życia. Każdy wolontariusz, każdy strażak ochotnik jest niezwykle potrzebny. W ruchu strażackim oznacza to tworzenie klimatu na rzecz włączania się wszystkich chętnych Ochotniczych Straży Pożarnych do KSRG i podejmowania się zadań, do których są gotowi.
Prezes ZG ZOSP RP Waldemar Pawlak, podczas centralnych obchodów Dnia Strażaka w Warszawie w 2019 roku, zaznaczył, że niezawodny system ochrony ludności musi opierać się na trzech komponentach: ochotnikach, samorządowcach i państwie. Taki system jest budowany od 1991 roku i, jak pokazuje praktyka, sprawdza się.
Strategia "Florian 2050" i cele ratownictwa
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP od wielu miesięcy pracuje nad strategią „Florian 2050”. Celem jest wypracowanie optymalnych rozwiązań, akceptowalnych przez władze i społeczeństwo, w oparciu o szerokie konsultacje społeczne, zgodnie z zasadami dobrej wiary, powszechności, przejrzystości, ekspansywności, koordynacji, przewidywalności i poszanowania interesu ogólnego. Analizy strategiczne „Florian 2050” oraz konferencje naukowe, takie jak „Rycerze św. Floriana. Bogu na chwałę ludziom na pożytek”, wskazują, że w ratownictwie najważniejsze jest błyskawiczne dotarcie ratowników na miejsce zdarzenia. Strategicznym celem jest dotarcie w ciągu 5 minut, co obecnie jest realne dzięki dostępnym możliwościom technicznym i ludzkim oraz systemowym rozwiązaniom.
Współpraca PSP i OSP
Współpraca Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest kluczowa dla efektywności Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Komendant główny PSP podkreśla, że współpraca na linii PSP - OSP jest wzorem do naśladowania w szczytnym celu ratowania ludzkiego życia i mienia. Wskazuje na 31 tysięcy funkcjonariuszy i pracowników cywilnych w PSP, 240 tysięcy wyszkolonych druhów i druhen OSP oraz 400 tysięcy druhów stowarzyszonych w OSP, co daje blisko 700 tysięcy ludzi - tworzących ogromną „armię” ratowników.
Dysponowanie jednostek do zdarzeń
Komendant powiatowy (miejski) PSP prowadzi ewidencję sił i środków OSP, którymi może dysponować do działań ratowniczych, we współpracy z właściwym wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) oraz starostą. To stanowisko kierowania w komendzie powiatowej dysponuje do zdarzeń konkretne jednostki OSP. Dysponowanie uzależnione jest od rodzaju przyjętego zgłoszenia, możliwości jednostek OSP oraz terenu ich działania. Jednostki OSP włączone do KSRG, które stanowią około 1/3 wszystkich OSP (ok. 4,8 tys.), działają na podstawie określonych standardów wyposażenia i wyszkolenia. Dysponowane do akcji mogą być również straże spoza systemu. Dyżurny, po odebraniu zgłoszenia, rozpatruje, w którym rejonie nastąpiło zdarzenie i która jednostka pożarnicza, wyposażona w odpowiedni sprzęt, ma najbliżej do miejsca zgłoszenia interwencji. Na PSK znajdują się „Karty dojazdu do miejscowości”, zawierające informacje dotyczące dysponowania jednostek I i II rzutowych PSP i OSP. Wiele jednostek OSP z terenu gminy działa na zasadzie wzajemnego zaufania z PSP, często samodzielnie obsługując większość zdarzeń na swoim obszarze działania.
Finansowanie i wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze Straże Pożarne mogą liczyć na znaczące wsparcie finansowe z różnych źródeł, co jest kluczowe dla ich funkcjonowania i rozwoju.
Budżet państwa (MSWiA i PSP)
- Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) we współpracy z Komendą Główną PSP co roku planuje dotacje dla OSP na realizację zadań ratowniczych, zgodnie z ustawą o OSP z 2021 r.
- W budżecie państwa na 2024 rok przewidziano około 262 mln zł na rozwój OSP, w tym 73 mln zł dla jednostek włączonych do KSRG oraz 189 mln zł na wsparcie pozostałych OSP.
- Środki te trafiają do straży w formie dotacji celowych na wyposażenie, szkolenia i inne potrzeby wynikające z ich działalności ratowniczej.
- Dotacje przysługują zarówno jednostkom w KSRG (otrzymującym stałe ryczałty na gotowość i mogącym wnioskować o większy sprzęt), jak i OSP spoza KSRG (dla nich przeznacza się odrębną pulę na „przygotowanie do działań ratowniczo-gaśniczych”).
- Aby skorzystać z dotacji MSWiA, OSP musi złożyć wniosek, zazwyczaj na początku roku, za pośrednictwem właściwego komendanta (np. gminnego OSP) lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP.
- Komenda Główna PSP dzieli dostępne środki według ustalonych kryteriów, takich jak liczba wyjazdów jednostki, zagrożenia na jej terenie czy braki w wyposażeniu.
- Zakup nowych wozów strażackich jest finansowany w ramach odrębnych programów z montażu kilku źródeł: MSWiA/PSP, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, samorządów lokalnych i funduszu prewencyjnego zakładów ubezpieczeniowych. Przykładowo, w 2025 roku rządowy program przewidział przekazanie 262 nowych wozów dla OSP.
Samorządy gminne
- Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych oraz ustawy o samorządzie gminnym.
- Koszty funkcjonowania OSP są pokrywane w szczególności z budżetów jednostek samorządu terytorialnego.
- Gmina jest obowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi OSP działającymi na jej terenie, zawierającej postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków.
- Wielkość wsparcia zależy od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Gmina zobligowana jest także do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. ekwiwalentu za udział w działaniach ratowniczych lub szkoleniach.
- Urzędnicy odpowiedzialni za ochronę przeciwpożarową w gminie oraz radni gminni odgrywają ważną rolę w podejmowaniu decyzji o strategicznych inwestycjach, takich jak budowa czy remont remizy lub zakup samochodu.
Fundusze Europejskie
- Wojewódzkie Komendy Państwowej Straży Pożarnej mogą pozyskiwać wsparcie z Funduszy Europejskich na realizację projektów dostosowujących KSRG do zmieniających się wyzwań.
- Przykładem jest projekt „Dostosowanie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego na terenie województwa lubelskiego do zmian klimatycznych, zmian w środowisku naturalnym oraz zagrożeń cywilizacyjnych”, dofinansowany z programu Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021-2027.
- Dzięki temu projektowi, Komenda Wojewódzka PSP w Lublinie dostarczy 167 pojazdów typu quad z przyczepami dla 10 jednostek PSP i 157 jednostek OSP włączonych do KSRG z terenu województwa lubelskiego. Całe województwo lubelskie zostanie także wyposażone w 44 pojazdy ratowniczo-gaśnicze, 2 samochody z drabinami mechanicznymi, 7 łodzi, a także specjalistyczny sprzęt ratowniczy (m.in. motopompy, zestawy pilarza).
Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW)
- Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska.
- Zasady dofinansowania, wysokość dotacji i kryteria wyboru różnią się w zależności od województwa i roku. Zakupy inwestycyjne są uzgadniane z komendantem wojewódzkim PSP i samorządem gminnym.
Fundusze z instytucji ubezpieczeniowych
- Połowa środków z wpływów instytucji ubezpieczeniowych, o których mowa w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych.
Inne źródła wsparcia
- Część funduszy i fundacji kapitałowych, takich jak Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników czy Fundacja Orlen (np. program „Orlen dla Strażaków”), dedykuje specjalne konkursy dotacyjne dla OSP.
- Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt nie tylko z PSP i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. z mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej.
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych i przyszłe wyzwania
Wprowadzenie ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych (weszła w życie w 2022 roku) miało na celu docenienie szczególnej postawy obywatelskiej ochotniczego pożarnictwa „Bogu na chwałę ludziom na pożytek”. Ustawa zastąpiła część zapisów np. z ustawy o ochronie przeciwpożarowej, nadała strażakom-ratownikom OSP pewne przywileje i próbuje nieco odciążyć OSP w prowadzeniu dokumentacji. Nie zmieniła jednak formy prawnej OSP, które pozostają stowarzyszeniami (organizacjami pozarządowymi) posiadającymi osobowość prawną.
Pomimo pozytywnych założeń, pojawiają się pytania i obawy dotyczące interpretacji i skutków nowych przepisów, zwłaszcza w kontekście projektu ustawy sygnowanego przez Państwową Straż Pożarną. Istnieją wątpliwości, czy wprowadzone zmiany pomogą strażakom z OSP jeszcze szybciej dotrzeć do zdarzenia i czy państwo jeszcze bardziej wesprze wszystkie OSP w realizacji ich zadań.
Ważne kwestie budzące dyskusję to:
- Możliwość masowej likwidacji wielu jednostek OSP.
- Przyszłość finansowania szkoleń przez PSP dla OSP.
- Potencjalne utrudnienia we wsparciu dla OSP ze strony samorządu gminnego.
Związek OSP RP podkreśla konieczność poważnej dyskusji, która pomoże w rozwoju ochotniczego pożarnictwa. Prawa i możliwości działania OSP muszą być jasno określone i wspierane, aby zapobiec osłabieniu systemu bezpieczeństwa powszechnego.