Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa kraju, zapewniając gotowość ratowniczą na co dzień. Strażacy ochotnicy są gotowi nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy, pozostawiając bieżące obowiązki na dźwięk syreny lub innego powiadomienia, aby udać się do remizy, ubrać w specjalne ubrania, wsiąść do wozu i wyjechać do zdarzenia.
Rodzaje Działań i Zasady Wyjazdów OSP
Kwestia tego, do jakich akcji powinny wyjeżdżać jednostki OSP, jest fundamentalna dla ich prawidłowego funkcjonowania. Istnieją dwa podstawowe założenia dotyczące wyjazdów:
- Gdy zagrożone jest życie lub zdrowie ludzkie, zwierząt lub mienie.
- Dla zabezpieczenia przeciwpożarowego imprez masowych.
Te zasady są raczej oczywiste, jednak praktyka pokazuje, że zakres działań bywa szerszy. W czasie rekordowych opadów śniegu straż wyjeżdżała również do odśnieżania dachów i usuwania sopli, a także wyciągania samochodów, które utknęły w zaspach i powpadały do rowów. W niektórych gminach były nawet pisma od wójta do jednostek OSP w tej sprawie.
Działania inne niż typowo ratownicze
Pewne sytuacje rodzą pytania o granice działań OSP. Przykładem jest prośba o pomoc w wyciągnięciu busa, który zakopał się na drodze do cmentarza. Dyspozytor przy przyjęciu takiego zgłoszenia może stwierdzić, że od takich spraw jest pomoc drogowa i nie ma podstaw do "otwarcia akcji". W takich okolicznościach strażacy mogą podjąć decyzję o pomocy w czynie społecznym, bez angażowania wozu bojowego, jednak należy pamiętać, że jest to wówczas czyn społeczny, a jedyną korzyścią jest podziękowanie.
Jeśli chodzi o transport osoby poszkodowanej, nie powinno się to odbywać autem pożarniczym, ponieważ pojazdy OSP nie są do takowych celów przystosowane. Może to prowadzić do niemałych problemów, jeśli stan poszkodowanego się pogorszy.
Zdarzają się również lokalne ustalenia ograniczające działania OSP, np. jednostki z danego powiatu nie wyjeżdżają do: oblodzeń na dachach, odśnieżania budynków, usuwania gniazd owadów na terenie budynków innych niż publiczne, czy do zatrzaśniętych drzwi (chyba że istnieje zagrożenie). Takie wyjazdy można realizować jedynie za zgodą komendanta gminnego i zgłaszając je do PSK jako gospodarcze.
Obowiązek Zgłaszania Wyjazdów
Niezależnie od charakteru wyjazdu, każdy wyjazd samochodu OSP z remizy powinien być bezwzględnie zgłoszony do właściwego M/PSP (Miejskiego/Powiatowego Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej). Dyspozytor musi o każdej porze dnia i nocy wiedzieć, co dzieje się z autami OSP, gdzie są i czy są gotowe do akcji.
Konsekwencje braku zgłoszenia
Brak zgłoszenia wyjazdu do właściwego Stanowiska Kierowania (SK), które nie odnotowuje tego w swojej ewidencji, skutkuje dla jednostki OSP:
- Nieotrzymaniem ekwiwalentu za udział w działaniach (bez potwierdzenia wyjazdów przez PSP, ekwiwalent może nie być wypłacony).
- Utratą dotacji, jeżeli jednostka OSP jest w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), ponieważ dotacja jest przyznawana na podstawie statystyki wyjazdów wystawionej przez właściwą KP PSP.
Koszty związane z tego typu pomocą są również istotną kwestią. Pieniądze jednostki OSP to
Gotowość Operacyjna Jednostek OSP
Zapewnienie gotowości operacyjnej to jedno z najważniejszych zadań każdej jednostki OSP. Na jego realizację składa się wiele czynników, w tym gotowość ratowników, bazy technicznej oraz sprawnego systemu alarmowania.
Kluczowe aspekty gotowości
- Gotowość ratowników: Dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze.
- Gotowość bazy technicznej: Sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych.
- Sprawny system alarmowania: Bez niego jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut.
Inspekcje gotowości operacyjnej
Jednostki OSP poddawane są regularnym, niezapowiedzianym inspekcjom gotowości operacyjnej, które mają na celu sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Zazwyczaj inspekcja rozpoczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. Poniżej przedstawiamy etapy inspekcji określone w Zarządzeniu Nr 10 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 28 grudnia 2017 r.:
- Alarmowanie i czas reakcji: Po uruchomieniu systemu alarmowania strażaków rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji.
- Skład zastępu: W celu otrzymania punktów zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Przybycie tylko kierowcy, dowódcy i jednego strażaka nie gwarantuje punktów.
- Wiedza teoretyczna: Weryfikacja wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu - testu złożonego z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test realizowany jest z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy, ratownicy. Baza pytań jest udostępniana przez Komendę Główną PSP.
- Ocena infrastruktury: Zespół inspekcyjny sporządza opis uwzględniający wpływ stanu infrastruktury na obniżenie gotowości operacyjnej.
Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny.
Wyzwania w utrzymaniu gotowości
Największym wyzwaniem dla wielu jednostek OSP jest nie brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. Brakuje rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursów prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia.
Aby rozwiązać te problemy, warto:
- Wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy.
- Wspierać strażaków chcących zdobyć odpowiednie uprawnienia.
- Poszukiwać nowych strażaków posiadających kompetencje kierowcy.
- Stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków i motywować obecnych.
Szkolenia dowódców są realizowane przez Państwową Straż Pożarną, więc jednostki regularnie szkolące swoich strażaków nie powinny mieć problemu z dobrymi dowódcami. W przypadku braku dowódcy, należy skierować odpowiednie osoby na kurs kierujących działaniem ratowniczym.
Dodatkowo, warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej. Coraz więcej jednostek korzysta z aplikacji lub oddolnych systemów do określania dostępności strażaków w danej chwili.
Komunikacja i Oznakowanie w OSP
Łączność radiowa
Korespondencja radiowa jest najczęstszym sposobem kontaktowania się w straży pożarnej, zapewniając stały kontakt ratowników z dowódcą akcji, a dowódcy ze stanowiskiem kierowania. Sieć radiowa to zespół stacji radiowych pracujących według wspólnych danych radiowych.
- SIMPLEX: Nadawanie i odbiór odbywają się na przemian w obu kierunkach, wykorzystując jedną częstotliwość.
- DUPLEX: Nadawanie i odbiór są możliwe jednocześnie w obu kierunkach, wykorzystując dwie częstotliwości.
Kryptonim to umowny znak rozpoznawczy maskujący przynależność służbową korespondenta, tzw. adres radiotelefoniczny. PSP wykorzystuje częstotliwości z pasma 160MHz, podzielone na kanały radiowe z odstępem 12,5kHz.
System oznakowania pojazdów pożarniczych
Wraz z rozwojem techniki pożarniczej i zwiększoną liczbą pojazdów na miejscu zdarzeń, wprowadzono odpowiednie oznakowanie pojazdów i sprzętu, które informuje o przynależności, rodzaju oraz kryptonimie radiowym. Zgodnie z Załącznikiem do zarządzenia Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 10 kwietnia 2008 r., numery operacyjne umieszcza się na pojazdach samochodowych straży pożarnych wyposażonych i oznakowanych jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym. Nowoczesne oznakowanie jest możliwe po pobraniu kroju czcionki „Oznakowanie” ze strony KG PSP.
Na samochodach gaśniczych i specjalnych, których kolor lub kształt nadwozia nie sugeruje przynależności do straży pożarnej, może być umieszczony napis w kolorze numeru operacyjnego o treści: "STRAŻ POŻARNA" lub "PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA". Na przednich drzwiach kabin mogą być umieszczone herby odpowiednio: województwa, powiatu, miasta, emblemat szkoły lub godło PSP (wysokość herbu, emblematu lub godła powinna wynosić 25 cm).
Procedury Działania podczas Alarmu i Wyjazdu
Podczas alarmowania oraz jazdy do pożaru strażacy muszą stosować się do obowiązujących reguł i rozkazów dowódcy.
- Czynności przed wyjazdem: Pierwszy strażak, który przybywa na alarm, otwiera i zabezpiecza bramę garażową. W porze nocnej oświetla garaż i plac manewrowy. Kieruje czynnościami przygotowawczymi do wyjazdu w chwili przybycia dowódcy. Kierowca uruchamia samochód i czeka na rozkaz odjazdu.
- Rozkazy i zajmowanie miejsc: Dowódca po sprawdzeniu, że wszystko zostało przygotowane do wyjazdu, podaje komendę: "Na wóz". Strażacy zajmują wówczas miejsca w samochodzie w określonym porządku. Po zajęciu miejsc i zamknięciu drzwi przodownik roty I przekazuje hasło: "Gotowe". W tym momencie dowódca podaje kierowcy adres i drogę dojazdu oraz wydaje rozkaz: "Odjazd".
- Zachowanie podczas jazdy: Podczas jazdy do pożaru strażacy mają obowiązek zachowywać bezwzględny spokój, nie prowadząc zbędnych rozmów. Czas podczas jazdy powinien być wykorzystany na przygotowanie rot do przeprowadzenia rozpoznania ogniowego i wodnego.
- Rola kierowcy i dowódcy: Kierowca korzysta z uprawnień przysługujących pojazdom uprzywilejowanym z tym, że szybkość pojazdu powinna gwarantować pełne bezpieczeństwo ludzi i sprzętu. Niedopuszczalne jest ponaglanie kierowcy do zwiększania prędkości jazdy, natomiast zmniejszenie jej w razie lekceważenia niebezpieczeństwa przez kierowcę jest obowiązkiem dowódcy.
Film instruktażowy LPR - PSP
Aspekty Prawne i Interpretacja Ustawy o OSP
Wiele kwestii związanych z funkcjonowaniem OSP reguluje Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych. Poniżej przedstawiamy kluczowe interpretacje i odpowiedzi na często zadawane pytania:
Ekwiwalent za udział w działaniach
Zgodnie z art. 15 ust. 2, ekwiwalent nalicza się za udział w działaniach „za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki” aż do powrotu do macierzystej jednostki. Oznacza to, że za akcję trwającą np. 15 minut, strażacy OSP otrzymają pełny ekwiwalent za godzinę. Pozostałe kwestie finansowe i organizacyjne powinny być zawarte w umowie.
Kierowanie strażaka OSP na kurs prawa jazdy
Art. 11 ust. 3 reguluje kierowanie strażaka OSP na kurs prawa jazdy. Umowa sporządzana między KP PSP a strażakiem OSP powinna zawierać wszystkie elementy dotyczące tych kwestii. Ustawa nie przewiduje pokrywania kosztów z tytułu pensji.
Zabezpieczenie obszaru chronionego
Zabezpieczenie obszaru chronionego jest wyjazdem zgodnym z dyspozycją PSP i stanowi element organizacji akcji ratowniczej (art. 7 ust. 1 Ustawy o OSP). Umowa (art. 7) powinna doregulować lub rozszerzać zakres tych działań. Możliwy jest wyjazd jednostki OSP na zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej, nawet jeśli wykracza on poza granice powiatu, z uwzględnieniem zapisów odpowiedniego Rozporządzenia MSWiA.
Zasady potwierdzania członkostwa i świadczeń
Zgodnie z art. 50 ustawy, PSP nie weryfikuje oświadczeń świadków. W przypadku prowadzenia przez PSP ewidencji w latach 2012 do dzisiaj, przewidziano możliwość potwierdzania. Definicja czynnego uczestnictwa zawarta jest w art. 16 ust. Wniosek o świadczenie ratownicze składa się do właściwej KP/KM PSP, a o jego przyznaniu decyduje organ przyznający (art. 17 ust.). Niekompletny wniosek pozostawia się bez rozpoznania, natomiast brak przesłanek do przyznania świadczenia skutkuje decyzją odmowną z możliwością odwołania (art. 17 ust. 3).
Ewidencja sił i środków OSP
Sposób prowadzenia ewidencji sił i środków OSP we współpracy z wójtem i starostą reguluje art. 5.1 ustawy.
Zmiany w przepisach dotyczących szkoleń
Wymóg ukończenia przez strażaka OSP uprawnionego do udziału w działaniach ratowniczych szkolenia został uregulowany w art. 8 pkt 4 Ustawy. Szkolenia z zakresu BHP przewiduje się, że będą realizowane przez PSP. Zamysłem ustawodawcy było wykorzystanie potencjału posiadanych uprawnień i umiejętności przez strażaków OSP w PSP. Odbycie wszystkich wymienionych szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka. Dokumenty normujące organizację i realizację szkoleń strażaków OSP obecnie podlegają nowelizacji. Do czasu wprowadzenia nowych rozwiązań nie należy rozpoczynać nowych szkoleń dla strażaków OSP, lecz dokończyć te już rozpoczęte.
Zawieranie umów przez gminy
Gmina jest obowiązana do zawarcia umowy, gdy na jej terenie nie ma jednostki ochrony przeciwpożarowej (art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych). W zadaniach OSP uwzględniono zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej.
System informatyczny i weryfikacja wniosków
Systemy informatyczne do obsługi świadczeń będą korzystać z istniejącego „słownika” w celu ujednolicenia wpisów. Dokonywana będzie również weryfikacja numeru PESEL, NIP, IBAN oraz REGON pod kątem zgodności z „sumą kontrolną” oraz weryfikacja, czy dana osoba nie złożyła wniosku w kilku miejscach. Planowane jest uruchomienie możliwości generowania decyzji (pozytywnej lub negatywnej) już w pierwszym etapie wdrożenia Systemu Świadczenia Ratowniczego.