Zabytkowy drewniany kościół pw. św. Doroty w Łodzi na osiedlu Mileszki, będący jednym z najstarszych zachowanych zabytków w Łodzi, niemal doszczętnie spłonął w sierpniu 2015 roku. Choć z pożaru ocalało niewiele, świątynia znów cieszy oczy dzięki prowadzonej od ponad trzech lat odbudowie. Prace te, realizowane pod ścisłym nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, przywracają dawny blask tej historycznej budowli.
Wielowiekowa Historia Świątyni w Mileszkach
Początki Parafii i Pierwsze Kościoły
Kościół pw. św. Doroty jest zlokalizowany po południowo-wschodniej stronie historycznego nawsia owalnicowego układu dawnej wsi Mileszki, odnotowanej po raz pierwszy w potwierdzonych źródłach w 1393 roku. Według niektórych przekazów pierwszy kościół w Mileszkach mógł powstać już w 1048 roku i być w zasadzie kaplicą, wzniesioną w miejscu kontyny, czyli domu pustelnika. Pierwsze wzmianki o kościele pochodzą z lat 1415-1418.
Parafię erygował prawdopodobnie w XIV wieku arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki, choć niektóre współczesne źródła wskazują, że powstanie parafii mogło mieć miejsce już wcześniej. Pierwszy kościół w Mileszkach pw. św. Jana Chrzciciela prawdopodobnie istniał już w XIV wieku. Wystawiony został z drzewa bodaj jeszcze przed erekcją parafii, lecz ze względu na jego zły stan został rozebrany w początkach XVI wieku. Z zapisów kroniki parafialnej wynika, że drugi drewniany kościółek wybudowano między 1415 a 1418 rokiem. Stanął on w tym miejscu, gdzie znajduje się obecna świątynia. Zbudował go Maciej z Mileszek za pozwoleniem arcybiskupa gnieźnieńskiego, Fryderyka Kardynała Jagiellończyka. Kościół ten spłonął w 1543 roku, lecz kronika parafialna nie podaje okoliczności pożaru.
W 1438 roku w należącej do mileszkowskiej parafii wsi Stoki powstał drewniany kościół filialny pw. św. Jana Chrzciciela i św. Anny z fundacji właściciela wsi, Sieciecha. W 1492 roku (lub według innych źródeł w 1491 albo w 1493) na terenie mileszkowskiej parafii powstał kościół filialny w Chojnach, ufundowany przez Stanisława z Chojen Dużych herbu Jastrzębiec. W 1511 roku Jakub Romiszewski poślubił Annę ze Stoków i stał się posiadaczem okolicznych dóbr. W tym czasie, staraniem ks. Macieja (kanonika łęczyckiego), stokowski kościół przeniesiono do siedziby parafii i ustawiono na miejscu poprzedniej, zniszczonej świątyni.
Rozbudowy, Remonty i Zmiany Architektoniczne
Trzeci kościół wzniesiony został w 1766 roku, prawdopodobnie z wykorzystaniem elementów starszej świątyni pochodzącej jeszcze z pierwszej połowy XVI wieku. Dach kościoła był kryty gontem. Przy kościele dobudowano dzwonnicę. W 1832 roku dobudowano część frontową z tak zwaną ryglówką i czterometrową kruchtą. Po tej rozbudowie kościół liczył 28,9 metra długości. W 1881 roku, z powodu groźby zawalenia, rozebrano wyższą wieżę i wzniesiono nową o wysokości 50 łokci. W 1890 roku wzniesiono budynek plebanii.
Świątynia przetrwała nienaruszona do I wojny światowej, kiedy to została uszkodzona wieża i część kościoła podczas bitwy pod Łodzią w 1914 roku. Zniszczenia były jednak niewielkie. W okresie międzywojennym kościół odrestaurowano. W czasie II wojny światowej kościół został zamknięty w 1941 roku, a w budynku plebanii wojska niemieckie urządziły szpital-porodówkę dla żon niemieckich oficerów. Niemcy zrabowali wówczas założoną w XVII wieku Księgę cudów oraz wszystkie księgi parafialne.
W latach 1997-2000 kościół poddano gruntownemu remontowi. Wymieniono zniszczone elementy budynku, zamontowano instalacje przeciwpożarową i antywłamaniową, odrestaurowano żyrandole i inne elementy wystroju. Od 2007 roku kontynuowano prace renowacyjne.
Wybrane Daty z Kroniki Parafialnej
- 1922: Śmierć długoletniego proboszcza parafii Mileszki śp. ks. Ksawerego Grotowskiego.
- 1929: Konsekracja dwóch dzwonów dla kościoła: "Piotr" i "Paweł" przez ks. bpa Włodzimierza Jasińskiego.
- 1939: Początek II Wojny Światowej i pierwsze aresztowanie ks. Adolfa Wicherka.
- 1941: Zamknięcie kościoła dla Polaków, zniszczenie kapliczek i krzyży przydrożnych oraz powtórne aresztowanie i wywiezienie ks. Wicherka do obozu koncentracyjnego w Dachau.
- 1945: Ucieczka okupantów i powrót ks. Wicherka do parafii.
- 1947: Wizytacja kanoniczna parafii przez ks. bpa Michała Klepacza.
- 1948: 900-letni jubileusz istnienia parafii Mileszki. Malowanie kościoła wewnątrz i konsekracja nowego dzwonu "Wojciech" przez ks. bpa Kazimierza Tomczaka.
- 1949: Misje święte przeprowadzone przez Ojców Redemptorystów.
- 1951: Odnowienie misji świętych przez Ojców Pijarów z Krakowa oraz bierzmowanie parafian przez ks. bpa Kazimierza Tomczaka.
- 1951: Prywatna wizytacja kościoła i plebanii przez ks. bpa Michała Klepacza.
- 1951: Wizytacja dziekańska ks. Prałata Stanisława Szczęsnowicza.
- 2021: Uroczysta Msza Święta pod przewodnictwem ks. arcybiskupa Grzegorza Rysia z okazji 6. rocznicy pożaru.
- 2023: Śmierć proboszcza parafii Mileszki śp. ks. Romana Kurzdym.
Pożar z 31 Sierpnia 2015 Roku - Zagłada i Nadzieja
Przebieg i Przyczyny Katastrofy
31 sierpnia 2015 roku, około godziny 4 rano, w kościele w Mileszkach wybuchł pożar. Zadziałał system monitoringu przeciwpożarowego, a sygnał z czujników trafił do dyżurnego straży pożarnej. Mimo szybko podjętej akcji ratunkowej z udziałem 17 zastępów straży pożarnej, kiedy na miejscu pojawiły się pierwsze zastępy, paliła się już część dachu. Kilku strażaków weszło do środka kościoła, jednak ponieważ palił się już dach i groził zawaleniem, konieczne było ich wycofanie. Pożar strawił osiemnastowieczny kościół doszczętnie, a akcja gaśnicza trwała do południa.
Przyczyną pożaru było prawdopodobnie zwarcie instalacji elektrycznej. Łódzka prokuratura i policja prowadziły śledztwo w celu wyjaśnienia okoliczności i przyczyn pożaru, w tym czy nie doszło do popełnienia przestępstwa. Ogień strawił całą konstrukcję dachu, wieżę, część drewnianych ścian, a wnętrze wypaliło się doszczętnie.
Niezastąpione Straty Kulturowe
Pożar zabytkowego kościoła w Mileszkach był wielką stratą dla całej łódzkiej kultury. Spłonęła nie tylko świątynia, ale i jej zabytkowe wyposażenie. Ogień pochłonął trzy ołtarze późnorenesansowe z początku XVII wieku. Zniszczeniu uległ ołtarz główny z bramkami, w centrum którego znajdowała się płaskorzeźba Koronacji Najświętszej Marii Panny, słynąca z cudów. Istniejąca od 1665 roku Księga cudów, w której zapisywano otrzymywane łaski, zaginęła już podczas II wojny światowej.
Stracone zostały również pochodzące z początku XVII wieku rzeźby św. Wojciecha i św. Stanisława, a także trzy rzeźby gotyckie z początku XV wieku: Matki Boskiej z Dzieciątkiem, św. Doroty i św. Barbary. Spłonęły również rzeźby Matki Boskiej i św. Jana z grupą Ukrzyżowania z połowy XVI wieku, ambonka z XVII wieku oraz barokowe konfesjonały.
Co Udało Się Uratować?
Mimo ogromnych zniszczeń, w ostatniej chwili strażacy wynieśli z zakrystii nadpalone obrazy, kielichy i szaty liturgiczne. Z pożaru udało się uratować również:
- zabytkową dzwonnicę z dzwonem z 1948 r.,
- kropielnicę kamienną,
- chrzcielnicę kamienną,
- zwęgloną figurę Chrystusa z krucyfiksu z poł. XVI w.,
- figurę św. Stanisława biskupa i męczennika.
W wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego skreślono z rejestru zabytków północną część kościoła, pozostawiając ochronę konserwatorską ścian prezbiterium z przyległymi ściankami wyznaczającymi szerokość nawy oraz murowanej zakrystii wschodniej.
Długi Proces Odbudowy: Nowe Życie dla Mileszek
Koncepcja i Realizacja
Od początku parafianie z Mileszek, proboszcz, władze Archidiecezji Łódzkiej oraz mieszkańcy Łodzi podjęli decyzję o odbudowie drewnianego kościoła, powtarzającego jego formę sprzed pożaru. Rada Miasta Łodzi zdecydowała o wsparciu finansowym odbudowy świątyni w oryginalnej formie, a metropolita łódzki, arcybiskup Marek Jędraszewski, ogłosił zbiórkę na ten cel.
Projekt budynku przygotował łódzki architekt i były wojewódzki konserwator zabytków Wojciech Szygendowski. W konstrukcji mają być wykorzystane niespalone elementy starej budowli. Gotowe elementy konstrukcji przygotowali górale, którzy ponumerowali je i złożyli w całość już w Mileszkach. Większość kościółka powstawała na Podhalu, skąd drewniana konstrukcja była przywożona do Łodzi w częściach.
Nowy kościół w Mileszkach ma być możliwie wierną rekonstrukcją XVIII-wiecznego budynku. Jednak zamiast oryginalnego modrzewia zdecydowano się na bale jodłowe z uwagi na większą dostępność tego drewna w dobrej jakości. Drewniane ściany mają być sztucznie postarzone techniką stosowaną już m.in. na Stacji Radegast, by kościółek sprawiał wrażenie starego.
Kościół w Mileszkach - od zgliszczy do pierwszej pasterki I Depozyt Wiary - reportaż I 2022
Stan Prac i Wyzwania Finansowe
Obecnie zewnętrzne prace przy odbudowie zostały już zakończone, pozostała jedynie kosmetyka. Wewnątrz świątyni jest jednak jeszcze sporo do zrobienia; niebawem ma nastąpić instalacja oświetlenia i niezbędnego wyposażenia, m.in. nagłośnienia.
Odbudowa spowolniła też wojna za wschodnią granicą, która przełożyła się na wzrost cen usług i materiałów. Remont parafialnego kościoła pochłonął już ponad 5 milionów złotych. Aby doprowadzić go do podstawowego stanu, potrzeba jeszcze przynajmniej 1,5 miliona złotych, co jest dla niewielkiej parafii kwotą nieosiągalną. Inne inwestycje, takie jak odtworzenie zabytkowego ołtarza (koszt około 1 miliona złotych), są bardzo kosztowne i pozostają poza zasięgiem parafii. Łodzianie jednak mocno wspierają odbudowę kościoła.
Obecne prace prowadzone są głównie z pieniędzy z wypłaconego odszkodowania, wsparcia archidiecezji, datków wiernych i niewielkich dotacji. Marzeniem proboszcza jest zakończenie prac w przyszłym roku - dokładnie 10 lat po pożarze. Jak mówił ks. Roman Kurzdym, proboszcz parafii św. Doroty w Mileszkach: "Kiedy objąłem parafię okna z plebanii wychodziły na zgliszcza. Każdego poranka widziałem spalony kościół. Kiedy jednak wszystko zaczęło rosnąć, stawały ściany, pojawiał się dach - serce się radowało".
Odkrycia Podczas Odbudowy
Podczas prac związanych z odbudową dokonano zaskakujących odkryć. Myślano, że pod ołtarzem jest miejsce zasypane piaskiem, ale potem zobaczono ściany i kryptę z trumnami. Odkrycia te dodają kolejną warstwę do bogatej historii kościoła w Mileszkach, otwierając nowe perspektywy dla badań i zrozumienia przeszłości tego miejsca.