Umundurowanie strażackie, zarówno w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP), jak i Państwowej Straży Pożarnej (PSP), stanowi symbol służby, poświęcenia i przynależności. Prawidłowe noszenie odznaczeń i odznak jest wyrazem szacunku dla tradycji, historii oraz osobistych zasług. Wiele pytań i wątpliwości budzi kwestia łączenia odznaczeń OSP z mundurem PSP, zwłaszcza w kontekście miejsca ich przypinania.
Ogólne Zasady Noszenia Umundurowania
Poszanowanie Munduru
Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP).
Elementy Stroju: Koszula, Krawat, Obuwie
Użytkując umundurowanie, należy przestrzegać następujących zasad:
- Do ubioru wyjściowego, galowego i paradnego zakłada się koszulę białą (o gładkiej fakturze tkaniny).
- Krawat powinien mieć jednolity czarny kolor (o gładkiej fakturze tkaniny).
- Skarpetki i obuwie powinny być w jednolitym czarnym kolorze (bez wzorków i ozdób).
Sznur Galowy
Sznur galowy zawiesza się na prawym ramieniu, przypinając go do guzika przyszytego w tym celu pod pagonem, przy wszyciu pagonu w rękaw. Warkocz sznura przypina się do pierwszego górnego guzika kurtki mundurowej. Do koszuli letniej sznur galowy przypina się do guzika przyszytego pod jej prawym pagonem, a warkocz z pomponem przypina się do guzika prawej kieszeni.
Czapki Rogatywki
Do czapek rogatywek nie powinny być przypięte orzełki Państwowej Straży Pożarnej, Wojska Polskiego, Służby Więziennej itp. Nie należy nosić przy czapkach rogatywkach złotych galonów, pasków białych, srebrnych, metalowych pasków ani złotych okuć. Czapki rogatywki powinny odpowiadać dystynkcjom noszonym na kołnierzach umundurowania lub przy klapie lewej kieszeni munduru, lub białej koszuli.
Ordery, Odznaczenia i Medale Związku OSP RP
Ogólne Zasady Noszenia Orderów, Odznaczeń i Medali
Członkowie OSP i funkcyjni ZOSP RP noszą ordery, odznaczenia i medale według następujących zasad:
- Ordery i odznaczenia nosi się na wstążkach na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w kolejności wynikającej z ich znaczenia i godności: ordery, odznaczenia, medale.
- Zawiesza się je na wstążkach długości 6-6,5 cm każda. Wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. Górna krawędź wstążek wszystkich orderów i odznaczeń powinna tworzyć równą linię poziomą.
- Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach munduru rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni.
Sposób rozmieszczenia orderów, odznaczeń i medali zależy od ich liczby:
- Jeden order, odznaczenie lub medal: nad środkiem kieszeni.
- 2-4 ordery, odznaczenia, medale: w jednym rzędzie bez przerw między wstążkami, z tym, że przy ilości trzech i więcej wstążek - wstążkę pierwszego odznaczenia podkłada się na wstążkę następnego, do odpowiedniej szerokości niezbędnej do zachowania symetrii względem klapy kurtki.
- 5-8 orderów, odznaczeń, medali: w jednym rzędzie tak, aby zajęły szerokość czterech wstążek umieszczonych obok siebie, przy czym wstążkę drugiego i kolejnych odznaczeń podkłada się częściowo pod wstążkę poprzedniego.
- Większa ilość orderów, odznaczeń, medali: w dwóch lub więcej rzędach tak, aby w pierwszym rzędzie nie było mniej niż pięć i więcej niż osiem, a w ostatnim rzędzie nie mniej niż cztery odznaczenia rozmieszczone na szerokości czterech wstążek. Rzędy umieszcza się w ten sposób, aby górny rząd krył wstążki dolnego rzędu w całości, a odznaczenia dolnego rzędu do połowy.
W razie nadania tego samego orderu, odznaczenia lub medalu po raz kolejny, nosi się najwyższą jego klasę.
Złoty Znak Związku OSP RP
„Złoty Znak Związku” nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Odznaką tą może być uhonorowana osoba lub instytucja, które w sposób znaczący zasłużyły się dla działalności Związku OSP RP, jak również Ochotnicza Straż Pożarna o co najmniej 100-letniej działalności. „Złoty Znak Związku” umieszcza się na wstędze pod kołnierzem koszuli, tak aby był widoczny 1 cm poniżej węzła krawata.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Medal Honorowy im. „Bolesława Chomicza” nadawany jest za zasługi dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. Medal ten mogą otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP oraz osoby, instytucje i organizacje społeczne. Medalem tym mogą być uhonorowane oddziały Związku OSP RP wyróżniające się w realizacji celów Związku. Osoby, instytucje i organizacje przewidziane do nadania Medalu Honorowego im. Bolesława Chomicza powinny posiadać Złoty Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”, dodatkowo instytucje i organizacje (w tym OSP) powinny posiadać 75-letni staż swojej działalności.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (złoty, srebrny, brązowy) nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Medalem tym mogą być odznaczane osoby, instytucje i organizacje (w tym OSP, ich członkowie oraz działacze Związku OSP RP). Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 5 lat. Warunkiem nadania Brązowego Medalu „Za Zasługi Dla Pożarnictwa” członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat. Pozostali członkowie OSP mogą mieć nadany po co najmniej 10-ciu latach działalności od osiągnięcia pełnoletności. Ochotnicze Straże Pożarne charakteryzujące się aktywną działalnością mogą być przewidziane do uhonorowania Medalem „Za Zasługi dla Pożarnictwa”.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Do 2019 roku warunkiem było posiadanie odznaki od co najmniej 3 lat. Od 2019 roku wymaga się złożonego ślubowania, odpowiedniego wyszkolenia i co najmniej 5-letniego stażu w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności.
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)
Odznaka „Młodzieżowej Drużyna OSP” jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie przy ochotniczej straży pożarnej. Od 2019 roku Odznaka MDP pierwszego stopnia „Brązowa” może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (wcześniej po roku), a pozostałe odznaki „Srebrna” i „Złota” po 2 latach od niższej odznaki.
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznaka „Za Wysługę Lat” nosi się jedną aktualną, na prawej górnej klapie kieszeni munduru, w jej lewym rogu. Prawo do odznaki „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim oznaczeniem liczby lat w OSP (X, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75). Od 1 stycznia 2019 roku Odznaka „Za Wysługę Lat” jest odpłatna.
Stopnie Członków OSP
Poniżej przedstawiono stopnie członków OSP wraz z wymaganiami:
- Stopień - „Strażak” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat.
- Stopień - „Starszy Strażak” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO);
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca roty” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego;
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Pomocnik Dowódcy Sekcji” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP lub ukończyła Szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej;
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca Sekcji” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP;
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Pomocnik Dowódcy Plutonu” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP;
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca Plutonu” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju;
- ukończyła 18 lat;
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców, kurs naczelników, kurs Komendantów Gminnych, lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej;
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopnie Członków Zarządu oraz Członków Komisji Rewizyjnej nadawane są według zajmowanej funkcji.
Baretki - Zasady Noszenia
Charakterystyka Baretek
W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń i medali w pełnym rozmiarze, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia. Wysokość baretki równa się 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego, która powinna być o 2 mm szersza i wyższa od baretki. Dopuszcza się również baretki o jednolitej szerokości 35 mm.
Sposób Noszenia Baretek
Baretki na mundurze umieszcza się nad lewą kieszenią munduru, z prawa na lewo, w kolejności przewidzianej dla orderów, odznaczeń i medali. Przyszywa się je w ten sposób, aby czarne sukno, na którym są one umieszczone, przylegało do górnej klapy lewej kieszeni munduru. Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem galowym i bez sznura galowego) na lewej stronie piersi, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki umieszczone obok siebie, bez przerw między nimi.
W przypadku posiadania więcej niż trzech baretek, nosi się je w dwóch lub więcej rzędach, bezpośrednio jeden pod drugim, w każdym rzędzie po trzy baretki. W rzędzie dolnym mniej niż trzy baretki nosi się w ten sposób, aby znajdowały się one pod środkiem bezpośredniego rzędu górnego. Dolny rząd baretek powinien być umieszczony bezpośrednio nad klapą górnej kieszeni kurtki. Gdy klapa kurtki zakrywa całkowicie pierwszą baretkę najwyższego orderu lub odznaczenia górnego rzędu, wówczas w tym rzędzie nosi się tylko dwie baretki, umieszczone w taki sposób, aby były one widoczne.
Oznaczenia Wyższych Klas i Stopni
- Wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej. Średnica rozetki wynosi 6-8 mm.
- Wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego, zależnie od stopnia odznaczenia. Szerokość galonika wynosi 5 mm.
Niedozwolone jest noszenie baretek sporządzonych z innych materiałów niż wstążki orderów i odznaczeń.
Odznaki na Mundurze - Szczegółowe Rozmieszczenie
Zasady Ogólne Dotyczące Odznak
Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Nie nosi się odznak przy koszulach letnich, bluzach itp. Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie.
Umiejscowienie Odznaki „Strażak Wzorowy”
Odznakę „Wzorowy Strażak” nosi się na środku, między guzikiem klapy a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki mundurowej.
Umiejscowienie Odznaki „Za Wysługę Lat”
Odznakę „Za wysługę lat” nosi się na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki, na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy.
Inne Dopuszczalne Odznaki
Oprócz odznak „Za wysługę lat” można przykładowo nosić: odznakę Honorowego Dawcy Krwi, Krzyż Harcerski, Odznakę PCK i inne. Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Odznaki państw obcych nosi się w sposób ustalony dla odznak polskich.
Odznaki PSP: Przykład Absolwenta SA PSP
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 listopada 1997 r. w sprawie umundurowania Strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z dnia 17 grudnia 1997 r.) określało, że znak absolwenta Szkoły Państwowej Straży Pożarnej nosi się pośrodku prawej górnej kieszeni munduru wyjściowego i służbowego, pomiędzy dolnymi krawędziami klapy i kieszeni; znak umieszcza się na podkładce skórzanej w kolorze czarnym. Późniejsze rozporządzenie z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania Strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z dnia 10 stycznia 2006 r.) oraz aktualne rozporządzenie z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków państwowej straży pożarnej (DzU poz. 2008) odwołują się do ogólnych zasad noszenia odznak, wskazując, że odznaki na mundurach wyjściowych nosi się w sposób określony w przepisach ustanawiających te odznaki.
Kwestia Noszenia Odznak OSP na Mundurze PSP
Interpretacja Przepisów i Praktyka
Częstym dylematem jest pytanie, czy i w jaki sposób można nosić odznaczenia OSP na mundurze PSP. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, odznaki na mundurach wyjściowych nosi się w sposób określony w przepisach ustanawiających te odznaki. Sugeruje się, że odznaki OSP na mundurze PSP należy traktować jak pozostałe odznaki innych organizacji - można je nosić na prawej klapie munduru, nie więcej niż dwie, w równych odległościach od guzika. Mimo braku ścisłych regulacji dla takiego połączenia, jest to przyjęte w praktyce i wielu strażaków PSP, będących jednocześnie członkami OSP, stosuje tę zasadę.
Konflikt Miejsca dla Odznak OSP i PSP
Pojawia się problem, gdy regulamin umundurowania OSP wskazuje miejsce na odznakę „Strażak Wzorowy” (środek prawej górnej kieszeni), które na mundurze PSP jest zajęte przez inną, równie ważną odznakę, np. znak absolwenta Szkoły Państwowej Straży Pożarnej. W takiej sytuacji, priorytet ma odznaka PSP, a odznakę OSP należy umieścić w innym dozwolonym miejscu na prawej klapie, zgodnie z ogólnymi zasadami noszenia odznak innych organizacji, czyli tak, aby nie kolidowała z odznakami przypisanymi do PSP.
Debata na temat noszenia odznaczeń OSP na mundurze PSP bywa żywa. Niektórzy argumentują, że odznaczenia OSP powinny być noszone wyłącznie na mundurach OSP, inni zaś podkreślają, że zasługi dla ochrony przeciwpożarowej, niezależnie od formacji, są równie cenne i powinny być widoczne. Kluczowe jest zachowanie estetyki i godności munduru, a także przestrzeganie obowiązujących regulaminów. Możliwość noszenia baretek medali OSP na mundurze PSP jest powszechnie akceptowana i praktykowana.
Nowelizacja Regulaminu Odznaczeń ZOSP RP (od 2019 r.)
Z dniem 1 stycznia 2019 roku wszedł w życie nowy Regulamin odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, zatwierdzony Uchwałą Nr 16/V/2018 Zarządu Głównego ZOSP RP z dnia 12 września 2018 roku.
Główne Zmiany
- Złoty Znak Związku: Zmieniono czasokres nadawania.
- Medal im. Bolesława Chomicza: Stanowi formę wyróżnienia jako medal pamiątkowy, nadawany głównie z okazji jubileuszy OSP i Związku OSP RP. Nie ma wyznaczonego czasokresu od ostatniego odznaczenia korporacyjnego ZOSP RP. Nadal jest limitowany, podobnie jak Złoty Znak Związku.
- Odznaka „Strażak Wzorowy”: Nadawana jest tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, którzy złożyli ślubowanie, posiadają odpowiednie wyszkolenie i mają co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od osiągnięcia pełnoletności (wcześniej wymagano 3 lat).
- Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (dla osób wspierających): Osoby, instytucje i przedstawiciele służb mundurowych mogą otrzymać to odznaczenie po co najmniej 10-letniej współpracy z OSP lub Związkiem OSP RP (wcześniej 5 lat). Funkcjonariusze PSP są zaliczani do przedstawicieli służb mundurowych.
- Odznaka „Za Wysługę Lat”: Można ją uzyskać po 10 latach działalności w OSP, następną po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach. Od 1 stycznia 2019 roku Odznaka „Za Wysługę Lat” jest odpłatna.
- Odznaka MDP: Pierwszego stopnia „Brązowa” może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (wcześniej po roku). Pozostałe odznaki „Srebrna” i „Złota” po 2 latach od niższej odznaki. Nowy regulamin nie uwzględnia wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.
Zmiany Dotyczące Wniosków
Od 1 stycznia 2019 roku obowiązują nowe wnioski odznaczeniowe, opracowane w związku z ochroną danych osobowych (RODO). Wnioski przyjmowane są wyłącznie na nowych drukach, w dwóch wzorach: jeden dla osób, które złożyły oświadczenie RODO, a drugi dla tych, którzy tego nie zrobili.
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (PSP)
Geneza i Ustanowienie
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” jest polskim odznaczeniem resortowym, ustanowionym w 1997 roku na mocy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Jest prawnym następcą odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej” z 1984 roku, która została zniesiona ustawą o Państwowej Straży Pożarnej z 1991 roku. Obecnie wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 listopada 2008 r. (DzU nr 207, poz. 1305 ze zm.).
Organ Nadający i Tryb Wnioskowania
Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (obecnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji). Odznaka nadawana jest na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Z inicjatywą mogą występować również kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego.
Zasady Nadawania Stopni
Odznaka, co do zasady, może być nadana tylko jeden raz w każdym stopniu (brązowy, srebrny, złoty). Wnioski o nadanie odznaki składa się w określonych odstępach czasu:
- o nadanie odznaki brązowej - nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej;
- o nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej;
- o nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.
Wyjątek stanowią osoby, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych. Odznaka ta może zostać nadana również pośmiertnie. Odznakę nadaje się zazwyczaj z okazji Dnia Strażaka lub Narodowego Święta Niepodległości. Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę i legitymację. Ewidencję prowadzi Komenda Główna PSP.
Wygląd i Sposób Noszenia
Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm, z ramionami pokrytymi czerwoną emalią. Krzyż spoczywa na tarczy z wieńcem dębowym. Na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm, z czerwonymi brzegami, pionowym ciemnogranatowym pasem pośrodku (10 mm), a po jego bokach pasem niebieskim (5 mm) i białym (2 mm). Baretka odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach i odznaczeniach państwowych i wojskowych, zgodnie z przepisami dotyczącymi umundurowania strażaków PSP.
