Wieś Gomulin ma bogatą historię sięgającą połowy XV wieku, kiedy to została założona przez ród Gomolińskich. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pochodzi z 1481 roku. Na przestrzeni wieków nazwa wsi ewoluowała, przyjmując różne formy, takie jak Gomolyn i Gomolin, by ostatecznie w XX wieku ustalić się jako Gomolin, choć w dokumentach urzędowych pojawiały się również warianty Gumolin i Gomólin.
Królewska wizyta i początki parafii
Szczególnie ważnym momentem w historii Gomulina była wizyta królowej Bony Sforzy w 1550 roku. Królowa zatrzymała się w szlacheckim dworze, który był w stanie pomieścić jedynie jej najbliższe otoczenie. Wraz z Boną przebywali wówczas znamienici goście, w tym wojewoda krakowski Piotr Kmita Sobieński i prymas Mikołaj Dzierzgowski. Do Gomulina przybył również król Zygmunt August, który na prośbę dziedziców nadał osadzie herb. Królowa Bona pozostawiła po sobie cenną pamiątkę - relikwię św. Mikołaja Biskupa, która przechowywana była w gomulińskim dworze do 1619 roku.
W 1619 roku ówczesny dziedzic Michał Mikołaj Tarnowski i jego żona Katarzyna z Koniecpolskich przenieśli do Gomulina drewniany kościół z Koniecpola nad Pilicą. Świątynia ta, zbudowana z drewna modrzewiowego, została postawiona na końcu parku dworskiego i umieszczono w niej relikwię św. Mikołaja, który stał się patronem kościoła. Kościół ten został kanonicznie erygowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Wawrzyńca Gembickiego, a parafia została erygowana 7 kwietnia 1631 roku przez arcybiskupa Jana Wężyka. Konsekracji kościoła dokonał biskup sufragan płocki Stanisław Starczewski.
Budowa obecnego kościoła i jego losy
Z biegiem czasu drewniany kościół uległ zniszczeniu, a w latach 1823-1866 był całkowicie zamknięty, z nabożeństwami odprawianymi w zakrystii. W 1870 roku proboszcz Bazyli Nowicki podjął starania o budowę nowej świątyni. W okresie zaborów budowa kościołów katolickich była utrudniona, dlatego ksiądz Nowicki uzyskał zgodę na budowę "na cześć cara Mikołaja". Stary kościół rozebrano, a w 1871 roku poświęcono fundamenty pod nowy kościół. Kamień węgielny poświęcono 5 września 1872 roku. Kościół, zaprojektowany przez Symforiana Szpadkowskiego, został wybudowany kosztem parafian z Gomulina, Cisowej i Zaborowa oraz okolicznych mieszkańców. Budowę ukończono w 1874 roku, a kościół poświęcił ks. dziekan Jan Jakubowski. Konsekracji dokonał Tomasz Kuliński, biskup satalański.
Do nowej świątyni przeniesiono wiele sprzętów ze starego kościoła, w tym dwa ołtarze z nastawami rokokowymi. Obecny kościół jest murowany, jednonawowy z prezbiterium zamkniętym półkoliście. Podczas I wojny światowej kościół został poważnie zniszczony przez pocisk artyleryjski i odnowiony w 1917 roku. W tym samym okresie żołnierze austriaccy skradli relikwię św. Mikołaja. W roku 2000 ks. dr Piotr Jura przekazał relikwię na ręce proboszcza parafii Gomulin.
Rozwój osadnictwa i zmiany administracyjne
W 1827 roku Gomulin liczył 28 dymów (zagród) i 244 mieszkańców. Do 1863 roku wieś była własnością szlachecką, a następnie stała się wsią rządową. W latach 1954-1972 Gomulin był siedzibą władz gromady Gomulin.
Edukacja w Gomulinie
Historia edukacji w Gomulinie sięga 1862 roku, kiedy to pod patronatem dziedzica Wawrzyńca Wiśniewskiego powstała szkoła elementarna. W wyniku reformy szkolnictwa w Królestwie Polskim, w tym samym roku erygowano jednoklasowe szkoły wiejskie w Gomulinie, Majkowie Dużym, Jarostach i Kamocinie. Początkowo nauka odbywała się w starej owczarni, a następnie wybudowano drewniany budynek szkolny. Szkoła ta była jednotorowa, z jednym nauczycielem, a program nauczania obejmował czytanie, pisanie, rachunki, religię i inne przedmioty. Rok szkolny rozpoczynał się jesienią i kończył wiosną, dostosowując się do prac polowych.
Koszty utrzymania szkół spoczywały na mieszkańcach wsi. W pierwszych latach nauczyciel w Gomulinie był opłacany przez dziedzica Wiśniewskiego. Po jego aresztowaniu w 1864 roku, wydzielono działkę szkolną i wybudowano pierwszą szkołę, która spłonęła przed 1898 rokiem. W 1898 roku wybudowano nową, drewnianą szkołę, która przetrwała do 1961 roku. W okresie międzywojennym i w PRL nauka odbywała się również w salach wynajmowanych w prywatnych domach. W roku szkolnym 1927/28 odnotowano 4 oddziały i szeroki zakres ocenianych przedmiotów. W kolejnych latach szkoła rozwijała się, stając się szkołą 2- i 3-klasową, a następnie 6-klasową. Po wojnie, w 1951 roku wprowadzono klasę VII. Trudne warunki lokalowe doprowadziły do decyzji o budowie nowej, większej szkoły, która została oddana do użytku 30 sierpnia 1962 roku. W 1998 roku szkoła została rozbudowana, a w 1999 roku przeprowadzono remont starej części.
Zmiany własnościowe i parcelacja majątku
W 1864 roku Wawrzyniec Wiśniewski został zesłany na Syberię za udział w powstaniu styczniowym, a jego majątek uległ konfiskacie. W 1878 roku odkupił majątek Gomulin na licytacji, jednak już w 1880 roku sprzedał go Aleksandrowi Lisickiemu. W 1882 roku Lisicki rozpoczął parcelację i wyprzedaż majątku. W 1910 roku majątek został ostatecznie rozparcelowany, a powstały dwie nowe wsie: Praca (1900) i Gomulin-Kolonia (1911). Dwór wraz z parkiem i ogrodami został zakupiony w 1913 roku przez Wojciecha Michalskiego.
Gomulin podczas wojen i okupacji
W wyniku działań wojennych we wrześniu 1939 roku spłonęło około 40% budynków mieszkalnych Gomulina. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła 12 żołnierzy Wojska Polskiego. W czasie II wojny światowej w Gomulinie działała tajna organizacja spadochronowa „Michał”, która przekazywała aliantom informacje o ruchach wojsk niemieckich. Po rozpracowaniu grupy przez hitlerowców, kilku mieszkańców zostało zesłanych do obozu Auschwitz-Birkenau.
Ważne wydarzenia i inicjatywy społeczne
1 września 2011 roku otwarto w Gomulinie gimnazjum. 11 listopada 2013 roku przed kościołem odsłonięto pomnik upamiętniający Wawrzyńca Wiśniewskiego i powstańców styczniowych. Inicjatorem budowy pomnika był Wojciech Kamiński. 15 grudnia 2018 roku z inicjatywy Wojciecha Kamińskiego na placu strażackim odsłonięto Pomnik Niepodległości Polski.
Zabytki i dziedzictwo kulturowe
W Gomulinie znajduje się drewniana kaplica pw. św. Rocha z 1766 roku, położona na cmentarzu grzebalnym. Kościół parafialny pw. św. Mikołaja Biskupa został wybudowany w latach 1871-1874. Plebania została wybudowana w 1888 roku staraniem ks. Aleksandra Ratyńskiego. W Gomulinie działa również orkiestra dęta, założona w 1894 roku, która liczy 30 członków i aktywnie uczestniczy w życiu parafialnym i uroczystościach strażackich.
Warto również wspomnieć o wiatraku, który został przeniesiony do Gomulina w 1887 roku i był czynny do 1954 roku. Resztki tej budowli rozebrano w 2000 roku.
Gomulin w kontekście lokalnych wydarzeń i inicjatyw
Fragmenty tekstu opisują różnorodne lokalne wydarzenia i inicjatywy, które nie są bezpośrednio związane z historią samej wsi Gomulin, ale pochodzą z kontekstu, w którym został dostarczony tekst. Dotyczą one między innymi:
- Wycieczek szkolnych i lekcji przyrody w okolicznych rezerwatach.
- Uroczystości szkolnych, takich jak festyny, obchody świąt i dni tematycznych.
- Wizyt przedszkolaków w lokalnych jednostkach OSP i zapoznawanie się z pracą strażaków.
- Warsztatów edukacyjnych, spotkań z autorami i konkursów.
- Uroczystości związanych z patronami i ważnymi wydarzeniami historycznymi.
- Działalności szkolnego radiowęzła.
- Obchodów Dnia Kota i Święta Babci i Dziadka.
- Szkolnych konkursów i turniejów sportowych.
- Kampanii społecznych dotyczących higieny i zdrowia.
- Akcji związanych z kodami QR i grami terenowymi.
- Działalności jednostek OSP w okolicznych miejscowościach, sprawozdań i wyborów władz.
- Festiwali i imprez biegowych.
- Struktury Urzędu Miasta i Gminy Szydłów.
Te fragmenty, choć nie bezpośrednio związane z historią Gomulina, ukazują aktywność społeczną i kulturalną w szerszym kontekście regionu.