Pożary autobusów: Przyczyny, skutki i aspekty bezpieczeństwa

Pożary autobusów, choć stosunkowo rzadkie, stanowią poważne zagrożenie dla pasażerów i generują wysokie straty materialne. Analiza tego zjawiska pozwala zrozumieć jego przyczyny, dynamikę oraz wypracować skuteczne metody zapobiegania i reagowania.

Statystyki i charakterystyka pożarów autobusów

Pożary autobusów nie są zjawiskiem lokalnym; wręcz przeciwnie - stanowią zauważalny problem na całym świecie, a ich liczba w ostatnich latach wzrasta. Chociaż rzadko zdarzają się ofiary śmiertelne, odnotowuje się zdarzenia uznawane za katastrofalne, np. w Iranie w 2013 roku.

Skala problemu w Polsce i na świecie

• W Niemczech co roku notuje się 350-400 pożarów autobusów, a w Szwecji ponad 135.
• W Polsce w danych statystycznych Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej (KG PSP) w ostatnich latach rejestrowanych jest 180-190 pożarów autobusów rocznie.
• Szwedzkie i norweskie badania szacują, że rzeczywista liczba pożarów jest o około 25% większa od oficjalnie zgłoszonej, głównie ze względu na to, że firmy przewozowe często nie publikują i nie udostępniają takich informacji. Miejscowe pożary, ugaszone w zarodku za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego, rzadko są zgłaszane straży pożarnej lub policji.
• Analizy prowadzone przez NFPA i SP Technical Research Institute wskazują, że 10% wszystkich autobusów jest narażonych na pożar w trakcie eksploatacji, a w ciągu ostatnich 10 lat liczba pożarów autobusów w wielu krajach niemal się podwoiła. W Polsce natomiast, w ostatnich latach panuje odwrotna tendencja - wskaźnik zarejestrowanych pożarów autobusów zmniejszył się o kilka procent, z 240 w 2010 r. do 180-190 obecnie.

Kategorie autobusów i ich eksploatacja

Potocznie autobusami nazywa się duże pojazdy samochodowe służące do przewozu grupy osób. Zgodnie z ustawą z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, autobusy dzieli się na:

• miejskie
• podmiejskie
• międzymiastowe
• kombi
• turystyczne
• szkolne
• specjalne

Szczegółowa regulacja dotycząca klasyfikacji autobusów znajduje się w rozporządzeniu ministra infrastruktury w sprawie homologacji typu pojazdów samochodowych i przyczep.

Według danych GUS, w Polsce pod koniec 2016 r. zarejestrowanych było 113,1 tys. autobusów, z czego 11,9 tys. stanowił tabor autobusowy przeznaczony do komunikacji miejskiej. 92% autobusów napędzanych jest olejem napędowym, a 3,3% wyposażonych jest w silniki benzynowe. Autobusy w wieku powyżej 30 lat stanowiły 21,1% ogólnego stanu pojazdów.

Przyczyny i dynamika pożarów autobusów

Badania i analizy wykazują, że ponad 60% pożarów autobusów powstaje w komorze silnika. Jest to miejsce najbardziej narażone na zainicjowanie ognia z uwagi na zgromadzenie w niewielkiej przestrzeni wielu urządzeń generujących ciepło (np. blok silnika - ok. 200°C, turbosprężarka - ok. 500°C, układ wydechowy - ok. 400°C) w otoczeniu wielu materiałów palnych (paliwo, płyny eksploatacyjne, tworzywa sztuczne, guma).

Czynniki sprzyjające powstawaniu pożarów

• Awarie instalacji elektrycznej: zwarcia, uszkodzone przewody. Przykładem jest pożar autobusu hybrydowego w Częstochowie, gdzie niedostateczne zabezpieczenie przewodów elektrycznych na dachu było prawdopodobną przyczyną.
• Wycieki paliwa lub płynów eksploatacyjnych: mała nieszczelność w przewodzie olejowym napędu wentylatora lub cieknące paliwo z przewodu na kolektor wydechowy (jak w przypadku Jelcza 120 MM/1) może doprowadzić do zapłonu na rozgrzanym silniku.
• Zapalenie się materiałów izolacyjnych: nasączone olejem materiały izolacyjne mogą łatwo ulec zapłonowi.
• Awarie układu dolotowego: np. przy zaworze EGR.
• Uszkodzenia po wypadkach: uszkodzenie zbiornika paliwa lub przewodów paliwowych po wypadku.
• Niewystarczająca konserwacja: brak regularnych przeglądów i obsług technicznych (OT1, OT2, OT4) może prowadzić do niezauważonych usterek, które eskalują w pożary.
• Konstrukcja pojazdów: autobusy z zabudową wieżową, takie jak Solaris, mają wszystko ciasno upakowane w małej przestrzeni, co powoduje silne nagrzewanie się wnętrza wieży. Ta ciasnota, w połączeniu z napędem wentylatora olejem pod ciśnieniem, zwiększa ryzyko pożaru. Nie bez powodu przekonstruowano dach nad komorą silnika oraz samą komorę, zwiększając jej przestrzeń.
• Normy ekologiczne: coraz bardziej rygorystyczne normy ekologiczne prowadzą do zwiększenia ciśnienia w systemie zasilania paliwem oraz podwyższenia temperatury w komorze silnika przy ograniczonej możliwości odprowadzania ciepła. Izolacja termiczna komory silnika podczas jazdy kumuluje w niej ciepło i powoduje duży wzrost temperatury.
• Materiały wykończeniowe: Pianka poliuretanowa stosowana w siedzeniach, guma lub podobne polimery w podłogach, oraz tworzywa sztuczne w kabinach WC intensywnie dymią i przyspieszają rozprzestrzenianie się ognia.
• Wady fabryczne: zwarcia w instalacji elektrycznej, nawet przy minimalnych wadach fabrycznych, mogą prowadzić do pożaru.

Przebieg pożaru i jego skutki

Pożar autobusu jest zdarzeniem groźnym dla pasażerów z uwagi na jego bardzo szybki rozwój i krótki czas na ewakuację. Dodatkowo skutkuje wysokimi stratami materialnymi dla przewoźnika (całkowite lub czasowe wyłączenie z ruchu zniszczonego pojazdu).

• Wysoka temperatura: Pożar, który rozprzestrzenił się na przedział pasażerski, towarzyszy bardzo wysoka temperatura, nawet przekraczająca 1000°C.
• Szybkie zadymienie: Szybkie wypełnienie wnętrza autobusu dymem, nawet przy niewielkim źródle ognia (np. zapalony pasek klinowy), może znacząco utrudnić ewakuację.
• Typy pożarów:
  • Częściowe: kiedy pożar obejmuje część autobusu, np. komorę silnika.
  • Miejscowe: kiedy następuje spalenie podzespołu autobusu, np. opony.

Ewakuacja i bezpieczeństwo pożarowe

Czas potrzebny na ewakuację z autobusu jest krytycznym czynnikiem w kontekście bezpieczeństwa pożarowego. Pasażerowie mają na ewakuację od około 4 do 6 minut, w zależności od momentu zauważenia pożaru i reakcji kierowcy.

Czynniki wpływające na skuteczność ewakuacji

• Pasażerowie: Osoby starsze lub mające problemy z poruszaniem się potrzebują więcej czasu na ewakuację.
• Konstrukcja wnętrza: Wąskie przejścia i schody mogą stanowić przeszkodę.
• Wyjścia awaryjne: W nowoczesnych autobusach standardem są automatycznie sterowane drzwi wejściowe, wyjścia bezpieczeństwa w oknach bocznych oraz klapy dachowe, które ułatwiają opuszczenie pojazdu w razie wywrotki. W starszych konstrukcjach, takich jak Jelcz PR100, drzwi były ręcznie otwierane.
• Ustawienie siedzeń: W Niemczech zapinanie pasów bezpieczeństwa w autobusach jest obowiązkowe, co wpływa na przewidywalność sytuacji.

Badania nad rozwojem pożarów

W Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w 2017 r. przeprowadzono badania w pełnej skali rozwoju pożaru niskowejściowego autobusu miejskiego klasy maxi, marki Jelcz M121I. Badanie wykazało, że po upływie 5 minut od zainicjowania pożaru w komorze silnika, strefa spalania zaczęła rozprzestrzeniać się do przedziału pasażerskiego na skutek pęknięcia tylnej szyby pojazdu. Po 9 minutach i 40 sekundach, najwyższą temperaturę - 1080°C - odnotowano w przedziale pasażerskim w części tylnej autobusu.

Podobne badania przeprowadzono pod koniec lat 70. XX w. w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie na autobusie Jelcz PR 100. Wyniki tych badań, w porównaniu z obecnymi, wskazują, że dziś pożar w komorze silnika autobusu, choć rozwija się dynamicznie, potrzebuje więcej czasu, aby rozprzestrzenić się poza jego kubaturę. Komora silnika jest lepiej zabezpieczona przed możliwością rozprzestrzenienia się ognia i dymu do przedziału pasażerskiego. Pożar w komorze silnika Jelcza PR100 potrzebował niespełna minuty, by rozprzestrzenić się do przedziału pasażerskiego.

Materiały w wyposażeniu autobusów a bezpieczeństwo pożarowe

Istotnym problemem bezpieczeństwa pożarowego autobusów jest palność wyrobów tekstylnych stanowiących ich wyposażenie. Muszą one odpowiadać ścisłym standardom technicznym. Według rozporządzenia, materiały wyposażenia wnętrza pomieszczenia pasażerskiego autobusu powinny mieć prędkość spalania nie większą niż 100 mm/min, zgodnie z przepisami o homologacji pojazdów.

Regulacje i badania

W zakresie bezpieczeństwa pożarowego wymagania stawiane materiałom wyposażenia w pojazdach drogowych określa regulamin nr 118 EKG ONZ w załącznikach 6, 7, 8. Wykonanie badań według tych trzech załączników jest obowiązkowe do homologacji pojazdów kategorii M3 (o masie maksymalnej przekraczającej 5 t, przewożących więcej niż 22 pasażerów i nieprzeznaczonych do przewozu pasażerów stojących oraz do użytkowania w mieście).

W Instytucie Inżynierii Tekstyliów i Materiałów Polimerowych Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej przeprowadzono badania materiałów tekstylnych, które mogą stanowić potencjalne źródło rozprzestrzenienia się ognia w autobusach. Wyniki badań wykazały, że:

• Największe zagrożenie dla bezpieczeństwa stwarzają zagłówki i fotele wykonane z materiałów kompozytowych z udziałem dzianiny, ponieważ ich prędkość palenia jest największa, przekracza 50 mm/min.
• Nieco mniejsze zagrożenie stanowią materiały stosowane w części wyposażenia foteli, a także materiały obiciowe oraz dywaniki. Ich prędkość palenia kształtuje się na poziomie 10-20 mm/min.
• Najmniejszym zagrożeniem pożarowym charakteryzują się firanki i niektóre z foteli. Norma dopuszcza stosowanie tych akcesoriów do wyposażenia autobusów.
• Badania pokazały, że pasy bezpieczeństwa nie spełniają wymogów obowiązujących norm bezpieczeństwa.

Seria pożarów autobusów, która miała miejsce w ostatnich latach w Europie, Azji oraz USA, spowodowała zwrócenie uwagi na zwiększenie bezpieczeństwa w obszarze palności wyrobów tekstylnych stanowiących wyposażenie autobusów.

Postępowanie w przypadku pożaru autobusu

W sytuacjach kryzysowych, takich jak pożar autobusu, kluczowe jest zachowanie spokoju i podjęcie odpowiednich działań. Obowiązek udzielenia pierwszej pomocy spoczywa na każdym.

Kluczowe kroki w razie pożaru

1. Zatrzymaj pojazd w bezpiecznym miejscu: Z dala od innych pojazdów, budynków czy stacji benzynowych.
2. Ewakuuj pasażerów: Jak najszybciej w bezpieczne miejsce, z dala od pojazdu i dymu. Nie należy zaczynać od gaszenia, priorytetem jest ewakuacja.
3. Wezwij służby: Zadzwonić pod numer alarmowy (np. 112) i wezwać straż pożarną.
4. Wyłącz silnik/zapłon: Jeśli to możliwe i bezpieczne.
5. Użycie gaśnicy: Jeśli zdecydujesz się na gaszenie, pamiętaj, że standardowa, kilogramowa gaśnica samochodowa wystarcza zaledwie na kilka sekund. Nie otwieraj szeroko maski, gdyż dopływ powietrza może spowodować gwałtowne rozprzestrzenienie się ognia. Jeśli musisz otworzyć maskę, uchyl ją delikatnie, aby wpuścić środek gaśniczy przez szczelinę. Celuj w źródło ognia. W przypadku nowych samochodów, ze względu na zabudowaną komorę silnika, dotarcie ze środkiem gaśniczym do źródła ognia może być utrudnione.

Przykład działania w kryzysowej sytuacji

Przykładem odpowiedzialnej postawy jest pan Maciej Plichciński, który widząc płonący autobus na ulicy Czarny Dwór w Gdańsku, nie pozostał obojętny. Wysiadł z samochodu i podszedł do pojazdu z gaśnicą samochodową. Jego szybka reakcja, połączona z pojawieniem się patrolu policyjnego, który również ruszył z pomocą, przyczyniła się do opanowania sytuacji. Zdarzenie miało miejsce około godziny 1 w nocy, gdy autobus gdańskiego ZKM zjeżdżał do zajezdni przy al. Hallera, a jego silnik stanął w płomieniach. Na szczęście w autobusie nie było pasażerów, a kierowca znajdował się z dala od źródła ognia.

Specyficzne zagrożenia i dochodzenia popożarowe

Pożary aut z instalacją LPG, elektrycznych i hybrydowych

• Auta z instalacją LPG: Ryzyko pożaru nie jest znacząco wyższe niż w autach benzynowych, pod warunkiem prawidłowego montażu i serwisu. Ryzyko wybuchu butli jest minimalne, gdyż gaz stopniowo uchodzi przez zawór w przypadku wzrostu temperatury.
• Klimatyzacja z czynnikiem R1234yf: Czynnik ten jest palny, a jego spalanie tworzy toksyczne związki.
• "Rozbieganie" silnika Diesla: Poważna awaria, w której olej silnikowy dostaje się do cylindrów, powodując niekontrolowany wzrost obrotów i intensywne dymienie.
• Pożary aut elektrycznych i hybrydowych: Rozbudowane pakiety akumulatorów mogą ulec przegrzaniu i wywołać trudny do ugaszenia pożar, wymagający specjalistycznych metod gaszenia (np. z użyciem specjalnych kontenerów wypełnionych wodą).

Trudności w dochodzeniach popożarowych

W pojazdach samochodowych rozwój pożaru i czas jego trwania znacznie zacierają ślady powstające w miejscu ogniska pożaru i jego otoczenia. Stąd oględziny pojazdów po pożarach przysparzają biegłym sądowym wielu problemów związanych z badaniem pojazdu oraz interpretacją śladów przemieszczania się ognia, a w konsekwencji ustalania miejsca ogniska pożaru i określenia przyczyny jego powstania. Dlatego dochodzenie popożarowe w przypadku drogowych środków transportu - w tym autobusów - stanowi dla biegłych trudne zadanie. Po całkowitym spaleniu autobusu ustalenie przyczyny powstania pożaru jest praktycznie niemożliwe, a przy częściowym spaleniu znacznie utrudnione.

tags: #pozar #autobusu #ikarus #280