Biblioteki od wieków stanowią strażnice ludzkiej wiedzy i kultury, gromadząc cenne zbiory książek, rękopisów i dokumentów. Niestety, historia pełna jest tragicznych wydarzeń, w których pożary niszczyły bezcenne kolekcje, prowadząc do bezpowrotnej utraty informacji. Od starożytnej Biblioteki Aleksandryjskiej po współczesne incydenty, ogień pozostaje jednym z największych zagrożeń dla dziedzictwa piśmienniczego. Artykuł ten przybliża wybrane przypadki pożarów bibliotek, mechanizmy ochrony oraz mity związane z bezpieczeństwem zbiorów.
Biblioteka Aleksandryjska - symbol utraconej wiedzy
Biblioteka Aleksandryjska funkcjonowała przy Muzeum Aleksandryjskim w okresie od III wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Nie znaleziono żadnego tekstu, który byłby sporządzony w obrębie biblioteki. Główny zbiór znajdował się w Bruchejonie, w pałacu królewskim. Pomocniczy zbiór (filia) przechowywany był w świątyni Serapisa - Serapejonie. Składał się z ogólnodostępnych pozycji i literatury edukacyjnej. W starożytnych dziełach nazywano ją Wielką Biblioteką (stgr. Ἡ μεγάλη βιβλιοθήκη), Biblioteką Królewską, Biblioteką Muzejonu.
Początki i rozwój
Jak wynika z Moraliów Plutarcha, Biblioteka Aleksandryjska została założona prawdopodobnie z inicjatywy Ptolemeusza I Sotera, być może za radą Demetriusza z Faleronu. W założeniu i rozbudowie zbiorów uczestniczyli perypatetycy Demetriusz z Faleronu i być może Straton z Lampsaku. Biblioteka i muzeum w Aleksandrii powstały w jednym czasie i wzajemnie się uzupełniały. Muzeum było miejscem kultu - czczenie muz miało charakter praktyczny i wyrażało się w różnego rodzaju warsztatach literackich prowadzonych pod kierunkiem naukowców i literatów.
Główna biblioteka zwana Bruchejon, znajdowała się w dzielnicy królewskiej i nie była dostępna dla wszystkich; jej księgozbiór mogli przeglądać tylko wybrani - najczęściej uczeni. Istniała także mniejsza biblioteka (filia) przy świątyni Serapisa - Serapejon. Biblioteka była kierowana przez zarządcę, który zgodnie z tradycją, wywodzącą się z III wieku p.n.e., był wychowawcą następcy tronu. Pierwszym kustoszem Biblioteki Aleksandryjskiej został Zenodot z Efezu, który sprawował swój urząd do 234 roku p.n.e. Po nim biblioteką zarządzali: Eratostenes (236-195 p.n.e.), Arystofanes z Bizancjum (185-180 p.n.e.), Arystarch z Samotraki (do 146 roku p.n.e.). Przy bibliotece istniał zespół kopistów, którzy przepisywali teksty i prowadzili katalog biblioteczny. Gramatycy z kolei zajmowali się opracowaniem zgromadzonych zbiorów, mieli za zadanie sporządzenia jak najdokładniejszej kopii dzieła pierwotnego. Prace skupione były nie tylko na greckich tekstach, ale także wschodnich.
Gromadzenie zbiorów i ich wielkość
Według Atenajosa, podstawę zbiorów bibliotecznych stanowiła biblioteka Arystotelesa zakupiona przez Ptolemeusza. Księgi były pozyskiwane różnymi drogami. Galen podaje charakterystyczną anegdotkę o tym, że wszystkie statki, odwiedzające aleksandryjski port, musiały oddać swoje zwoje, a w zamian otrzymać kopie. Ptolemeusz III Euergetes pożyczył z Aten państwowy egzemplarz dzieł tragików ateńskich i zwrócił kopię, przy tym stracił zostawione Ateńczykom wadium w wysokości 18 talentów. Znacząco przyczynił się do powiększenia zbiorów Ptolemeusz II Filadelfos, nakazując przeszukiwanie rejonu śródziemnomorskiego i sprowadzenie do Aleksandrii pism, które uznał za wartościowe. Niektóre kupowano, inne tylko przepisywano. Wzmianka u Epifaniusza z Salaminy informuje, że gdy Ptolemeusz II Filadelfos zapytał Demetriusza o liczbę zgromadzonych zwojów, ten odpowiedział, że jest ich 54,8 tys., ale wiele należy jeszcze zgromadzić i skopiować.
W 1819 roku Friedrich Gotthilf Osann, studiując rękopis komedii Plauta z XV wieku, odkrył łacińską scholię, zawierającą informacje o Bibliotece Aleksandryjskiej. [Król] ustanowił dwie biblioteki, jedną na zewnątrz pałacu królewskiego, drugą w pałacu. Biblioteka zewnętrzna liczyła 42,8 tys. zwojów, a w tej, która była w pałacu, przechowywano 40 tys. W czasach Ptolemeusza I biblioteka liczyła prawdopodobnie 200 tys. zwojów, a w I wieku p.n.e. ich liczba osiągnęła 700 tysięcy. Maksymalną liczbę zwojów podawał Gelliusz - 700 tys. (Noctes Atticae, VII,17,1-3). Współcześni naukowcy zaniżają jednak liczbę ksiąg.
Tragiczne pożary i zniszczenia
W 48 roku p.n.e. główny zbiór, znajdujący się w Bruchejonie, został częściowo zniszczony podczas działań wojennych Juliusza Cezara w Egipcie. Antyczni autorzy, którzy relacjonowali te wydarzenia, podają sprzeczne informacje. Seneka pisze o 40 000 utraconych ksiąg, Paweł Orozjusz - o 400 tysiącach, a Kasjusz Dion informuje o pożarze w stoczni, magazynach z chlebem i księgami (prawdopodobnie z tymi, co były przeznaczone do transportu do Rzymu), ale nie wspomina o pożarze w bibliotece. Przez następne dwa stulecia biblioteka funkcjonowała stosunkowo spokojnie. W okresie kryzysu cesarstwa, który rozpoczął się za Karakalli w 216 roku, Aleksandria została wydana rzymskim żołnierzom na rabunek, co przyczyniło się do uszkodzenia księgozbioru. W 273 roku Aurelian zburzył i spalił Bruchejon podczas tłumienia buntu Zenobii, prawdopodobnie wtedy został zniszczony główny księgozbiór.
Serapejon działał dalej - brak jest możliwości dokładnego określenia daty jego zniszczenia. W XVII wieku upowszechniła się wersja, że część Serapejonu była zniszczona w 391 roku podczas walk między chrześcijanami i poganami, ale ten fakt nie ma jednoznacznego potwierdzenia u pisarzy z epoki. W 391 roku w Aleksandrii doszło do zatargów pomiędzy chrześcijanami i wyznawcami religii tradycyjnych. Patriarcha Teofil Aleksandryjski otrzymał zezwolenie od cesarza Teodozjusza I na zniszczenie świątyń pogańskich, w tym Serapejonu. Prawdopodobnie podczas tych wydarzeń został też zniszczony księgozbiór. Zarówno Sokrates, jak i Eunapios informują o zburzeniu świątyni, ale obaj milczą na temat zbiorów biblioteki. Nie wiadomo jak wielki był księgozbiór w tym czasie i czy w ogóle znajdował się w Serapejonie. Paweł Orozjusz wzmiankuje o szafach do przechowywania ksiąg, które znajdowały się w różnych świątyniach aleksandryjskich. Wzmianka ta może sugerować zniszczenie zbiorów Serapejonu przez chrześcijan ćwierć wieku wcześniej.
Chronicon Syriacum z XIII stulecia podaje, że ostatnie rękopisy zaginęły w VII-VIII wieku podczas ekspansji arabskiej, jednak dokładnych danych na ten temat nie ma. Jednoznaczne określenie sprawców zniszczenia biblioteki powoduje trudność w środowisku naukowym. Przypisuje się je zarówno poganom, chrześcijanom, jak i muzułmanom. Spór na ten temat toczy się od stuleci: Plutarch obwiniał Cezara, Gibbon - chrześcijan, Grzegorz Bar Hebraeus - muzułmanów, autor hasła współczesnej Encyklopedii Britannica obarcza Cezara winą za spalenie Biblioteki Królewskiej (Bruchejonu) podczas działań wojennych, a chrześcijan pod wodzą patriarchy Teofila Aleksandryjskiego za zniszczenie zbioru Serapeum.
Badania i współczesne zainteresowanie
Metryka nowoczesnej historiografii naukowej Biblioteki Aleksandryjskiej sięga 1823 roku, gdy Gerhard Dedele w Lejdzie opublikował swoją monografię. Od tego czasu publikacje na temat biblioteki ukazywały się w miarę regularnie. Znaczący wkład w badania nad nią wniosła monografia amerykańskiego badacza Edwarda Parsonsa z 1952 roku. Wyniki badań Luciana Canfory z 1986 roku, choć cieszyły się dużą popularnością, zostały skrytykowane za mieszanie faktu z fikcją literacką. Niemniej jednak, ponieważ w publikacji zostały przytoczone wszystkie tłumaczenia źródeł starożytnych i przedstawione dotychczasowe wyniki badań naukowych, książka została przetłumaczona na wiele języków i była publikowana regularnie.
Z punktu widzenia badań archeologicznych lokalizacja Biblioteki Aleksandryjskiej nie jest pewna. Z opisu Strabona wynika, że nie miała oddzielnego budynku. Jean-Yves Empereur, kierownik wykopalisk archeologicznych prowadzonych w dzielnicy królewskiej Bruchejon, sceptycznie podchodzi do kwestii ustalenia miejsca jej funkcjonowania. Jednym z materialnych śladów istnienia biblioteki jest odkryta w 1847 roku kamienna skrzynka, która służyła prawdopodobnie do przechowywania książek. Znalezisko znajduje się w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu. Na podstawie wyników wykopalisk w Serapejonie przypuszcza się, że do przechowywania książek służyła amfilada, składająca się z 19 pomieszczeń o wymiarach 3×4 m. Pomimo bardzo małej ilości wiarygodnych informacji o Bibliotece Aleksandryjskiej, stała się ona archetypicznym symbolem wiedzy i kultury, a także symbolem ulotności istnienia.
Od lat osiemdziesiątych XX wieku Biblioteka Aleksandryjska stała się obiektem zainteresowań autorów prozy historycznej i przygodowej. Swoje powieści opublikowali Clive Cussler, Jean-Pierre Luminet, Denis Guedj i Steve Berry.
Współczesne mity i bezpieczeństwo zbiorów - Biblioteka Beinecke (Yale)
W dzisiejszych czasach, pomimo zaawansowanych technologii, nadal krążą mity dotyczące bezpieczeństwa bibliotek. Przykładem jest fałszywa informacja, która krążyła w mediach społecznościowych, sugerująca, że w przypadku pożaru Biblioteka Beinecke na Uniwersytecie Yale ma system gaszenia, który zabija ludzi, odsysając tlen. Ta nieprawdziwa treść, choć wywołuje kontrowersje, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością.
Biblioteka rzadkich książek i rękopisów Beinecke (Beinecke Rare Book & Manuscript Library) na amerykańskim Uniwersytecie Yale, otwarta w 1963 roku, jest nowoczesnym budynkiem, w którym wszystko jest podporządkowane ochronie książek i spowolnieniu ich starzenia. W swoich zbiorach mają m.in. oryginalną Biblię Gutenberga czy pierwsze wydanie „Raju utraconego” Johna Miltona. Biblioteka jest też wyposażona w czysty system gaszenia ognia, który jest bezpieczny dla ludzi. W razie zagrożenia pożarowego zasoby biblioteki miały być zalewane dwutlenkiem węgla, który nie uszkadza książek. Jest to system Cardox, który ma zapobiegać osiągnięciu przez tlen temperatury pozwalającej na rozprzestrzenianie się ognia. W latach 80. system był zmieniany na taki, który bazuje na kombinacji gazów halonowych i Inergen. Najnowszy system gaśniczy w bibliotece został wprowadzony w 2016 roku. W budynku Biblioteki Beinecke nigdy nie funkcjonował system antypożarowy, który - w razie pojawienia się ognia - mógłby zabić ludzi przebywających w środku. Na temat biblioteki Beinecke krąży wiele legend, które rozpowszechniają również przewodnicy po Uniwersytecie Yale. Popularny jest mit, że w razie ataku nuklearnego biblioteka zejdzie w całości pod ziemię.
Zaproszenie na webinar: Projektowanie i diagnostyka rozproszonych systemów bezpieczeństwa
Tragiczny pożar Biblioteki Instytutu Informacji Naukowej w Moskwie
Współczesność również przynosi dramatyczne przykłady utraty zbiorów w wyniku pożarów. Biblioteka Instytutu Informacji Naukowej przy Rosyjskiej Akademii Nauk (RAN) w Moskwie płonęła przez ponad dobę. Pożar wybuchł późnym wieczorem 30 stycznia. Ogień objął powierzchnię wielkości 2 tys. m kw. na ostatnim, drugim piętrze biblioteki. Wstępnie oceniono, że spłonęło 15 proc. zawartości zbiorów (całość liczy 14,5 mln woluminów). Biblioteka Instytutu Informacji Naukowej RAN została założona w 1918 roku i jest czwartą co do wielkości w Rosji. Jej cała powierzchnia wynosi 1 tys. m kw. Biblioteka zawiera także jedyne w Rosji egzemplarze dokumentów Ligi Narodów, ONZ, UNESCO, raporty parlamentarne USA, Anglii i Włoch (także z wieków ubiegłych) oraz liczne księgi napisane w dawnych i współczesnych językach europejskich, w tym również rzadkie wydania z ostatnich pięciu wieków. "Dla nauki to duża strata. To największa na świecie biblioteka tego typu, którą można chyba porównać do biblioteki Kongresu USA. Zawiera materiały, których nigdzie więcej nie ma. Wszystkie humanistyczne instytuty korzystały z naszej biblioteki."
tags: #pozar #biblioteka #ksiazka