Przyczyny pożarów drewnianych kościołów w Polsce

Wprowadzenie: Dziedzictwo i zagrożenie

Polska architektura sakralna to ważny element kulturowego dziedzictwa Europy. Na terenie naszego kraju znajduje się 2785 drewnianych obiektów sakralnych, w tym 1729 drewnianych kościołów, a także dzwonnice, kaplice i kostnice. W przeważającej mierze są to świątynie wyznania rzymskokatolickiego, które powstały w okresie od XV do XX wieku. Większość z nich zlokalizowana jest w obszarze centralnej, południowej i wschodniej Polski, w szczególności na terenie województw mazowieckiego, małopolskiego, podkarpackiego, śląskiego, lubelskiego i podlaskiego.

Znaczna część tych świątyń i muzeów przykościelnych to obiekty zabytkowe o konstrukcji łatwopalnej, co czyni je szczególnie narażonymi na pożary. Ogień jest największym zagrożeniem dla obiektów sakralnych oraz znajdujących się w nich zabytków ruchomych i nieruchomych, a także dla przebywających osób. Pożary tych budowli są bardzo spektakularne i przynoszą znaczne straty materialne, historyczne i kulturowe. Niszczą bezcenne zabytki, które są świadectwem historii i kultury regionu oraz całego narodu, często obracając je w popiół.

Do rzadkości należą pożary świątyń nowych, murowanych, zlokalizowanych w dużych miastach. Najczęściej płoną budowle stare, zabytkowe, wykonane w konstrukcji drewnianej, znajdujące się z dala od miast powiatowych, co utrudnia dojazd służb ratowniczych. Dodatkowo, budynek świątyni to najczęściej duża otwarta przestrzeń, obejmująca nawę główną i boczne, transept, prezbiterium z apsydą oraz kaplice, a także zakrystię, przedsionki i pomieszczenia pomocnicze. Taki układ sprzyja swobodnemu rozwojowi pożaru we wszystkich kierunkach.

Skala problemu: Statystyki i częstotliwość

Historia wielu kościołów obfituje w dramatyczne wydarzenia, wśród których pożary zajmują szczególne miejsce. W ostatnim dziesięcioleciu XX wieku w wyniku pożarów przestało istnieć w Polsce ponad 50 świątyń, w tym kościoły w Tarnowie (XVI w.), Witkowie (XVII w.) i Rożnowicach (XVIII w.). Tylko w 2004 roku zanotowano w Polsce 137 pożarów w obiektach kultu religijnego, a w 2012 roku - 52 pożary. Analizując pożary obiektów sakralnych, można zauważyć, że zdarzają się one w okresach późnowieczornych i nocnych, po nabożeństwach, kiedy w świątyniach nie ma wiernych. Pożary występujące w trakcie liturgii, gdy kościoły są wypełnione ludźmi, należą do rzadkości.

Główne przyczyny pożarów drewnianych kościołów

Przyczyny pożarów kościołów są zróżnicowane, jednak można wyróżnić kilka najczęściej powtarzających się czynników.

Podpalenia i akty wandalizmu

Z analizy pożarów obiektów zabytkowych wynika, że w blisko 60% przypadków przyczyną pożarów są podpalenia. Często są one sposobem na zatarcie śladów kradzieży (np. 54 przypadki w 2003 roku, według danych KGP). Akty wandalizmu i podpaleń stanowią poważne zagrożenie dla zabytkowych świątyń.

• W 2018 roku doszło do podpalenia zabytkowego drewnianego kościółka Świętej Heleny w Nowym Sączu, gdzie zatrzymano podejrzanego 23-letniego mieszkańca. Mimo wysiłków 80 strażaków, ogień strawił znaczną część obiektu i jego wyposażenia.
• W przypadku drewnianego kościoła w Libuszy, perły architektury drewnianej, pierwszy pożar w 1986 roku był spowodowany podpaleniem.
• Drewniany kościół w Czarnowąsach (województwo opolskie) również padł ofiarą podpalenia.
• W Hiszpanii, w Plasencji, pożar XVI-wiecznego kościoła, choć podejrzewano zwarcie elektryczne, nie wykluczano podpalenia, które wiązano z lewackimi grupami.

Wady i awarie instalacji elektrycznych

Zwarcie instalacji elektrycznej jest jedną z najczęściej wskazywanych przyczyn współczesnych pożarów. Starsze instalacje, niedostosowane do współczesnych norm, lub błędy podczas remontów mogą prowadzić do zaprószenia ognia. Bardzo często obiekty sakralne mają przestarzałe lub wadliwie działające instalacje oraz infrastrukturę, a jednocześnie bogaty, łatwopalny wystrój wnętrz.

• Pożar kościoła w Mojuszu (powiat kartuski) w 2020 roku, gdzie prokuratorzy uznali zwarcie instalacji elektrycznej za przyczynę tragedii.
• W lipcu 2017 roku pożar górnej części wieży katedralnej w Gorzowie Wielkopolskim również był spowodowany zwarciem w instalacji elektrycznej.
• W Warszawie pożar cennego obrazu nad ołtarzem głównym w kościele był wynikiem zwarcia instalacji elektrycznej. Podobna przyczyna (zwarcie lub podpalenie) dotyczyła drewnianego kościoła na Podkarpaciu.
• Prawdopodobną przyczyną pożaru dachu katedry w Sosnowcu w październiku 2014 roku było zwarcie instalacji elektrycznej.
• W Mrozach, protokół strażacki wskazał zwarcie w instalacji elektrycznej jako przyczynę pożaru w 1979 roku, choć ówczesny proboszcz i wykonawca instalacji odrzucali tę wersję.
• Sąd Okręgowy w Gdańsku ustalił, że przyczyną pożaru kościoła św. Katarzyny w 2006 roku było zwarcie instalacji elektrycznej, spowodowane przez niesprawne narzędzia pozostawione przez jednego z dekarzy.

Zaniedbania i nieostrożność podczas prac remontowych

Zaprószenie ognia w trakcie prowadzenia prac remontowo-budowlanych to bardzo częsta przyczyna pożarów. Jest to o tyle wyjątkowa sytuacja, że z reguły w trakcie takich prac zabezpieczenia przeciwpożarowe nie działają, a systemy alarmowe muszą zostać wyłączone. Dlatego tak ważne jest zachowanie szczególnych środków ostrożności.

• Pożar dachu w kościele w Dębieńsku koło Rybnika był spowodowany pracami niebezpiecznymi pod względem pożarowym. Ta sama przyczyna pożaru dotyczyła katedry w Gdańsku (ogólnie wspomniana w kontekście problemu, bez szczegółów dla konkretnego pożaru katedry w Gdańsku).
• W przypadku kościoła pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Ciężkowie, ogień strawił dach budynku właśnie na skutek "nieostrożnie prowadzonych prac remontowych".
• W kontekście pożaru Katedry Notre-Dame w Paryżu, statystyki pokazują, że pożary w wyniku prowadzenia prac remontowych czy renowacji nie są czymś rzadkim.
• Paryska prokuratura wszczęła dochodzenie w sprawie nieumyślnego spowodowania zniszczenia katedry Notre-Dame, a ogień zaprószono prawdopodobnie w trakcie prac na dachu.

Zaniedbania techniczne i eksploatacyjne

Długoletnie zaniedbania, brak odpowiednich przeglądów i konserwacji, a także zły stan techniczny instalacji i konstrukcji budowlanych, znacząco zwiększają ryzyko pożaru. Obiekty sakralne często nie są wyposażone w systemy sygnalizacji pożarowej ani inne urządzenia przeciwpożarowe.

• W kościele św. Pawła w Rudzie Śląskiej pożar sadzy w kominie był spowodowany brakiem czyszczenia przewodów spalinowych.
• Do innych, najczęstszych przyczyn pożarów w drewnianych obiektach sakralnych należą również instalowanie punktów świetlnych zbyt blisko materiałów palnych.

Czynniki naturalne

Choć rzadziej, to jednak czynniki naturalne, takie jak uderzenia pioruna, mogły być przyczyną pożarów w przeszłości, zwłaszcza w przypadku budowli o drewnianych elementach. Przykładem jest uderzenie pioruna w wieżę kościoła w Kłobucku.

Konsekwencje pożarów kościołów

Skutki pożarów kościołów są zazwyczaj katastrofalne i mają dalekosiężne konsekwencje:

• Straty materialne: Ogień potrafi strawić całe konstrukcje, niszcząc dach, ściany, wnętrze, a nawet fundamenty. Wiele świątyń spłonęło "do szczętu", jak drewniany kościół parafialny w Krężnicy w 1883 roku. Wraz z budowlą giną cenne dzieła sztuki, takie jak obrazy, rzeźby, ołtarze, organy, stalle, zabytkowe księgi i przedmioty liturgiczne. Odbudowa zniszczonych świątyń jest procesem niezwykle kosztownym i czasochłonnym.
• Konsekwencje społeczne i duchowe: Brak świątyni na długie lata uniemożliwia normalne funkcjonowanie parafii i prowadzenie nabożeństw, prowadząc do utraty dziedzictwa kulturowego. Dla lokalnych społeczności pożar kościoła jest często ogromnym wstrząsem emocjonalnym, symbolizującym utratę centrum życia duchowego i społecznego.

Wyzwania w zabezpieczeniu przeciwpożarowym zabytkowych obiektów

Zabytkowe budynki i bezpieczeństwo pożarowe to często oksymoron, ponieważ te pierwsze zazwyczaj nie były projektowane z zamysłem ochrony ludzi lub mienia przed ogniem, co szczególnie dotyczy obiektów o przeznaczeniu sakralnym. Dopiero współcześnie próbuje się zwiększyć bezpieczeństwo pożarowe w istniejących obiektach zarówno na etapie ich eksploatacji, jak i remontów czy renowacji. Ta sprzeczność jest wyraźna - z jednej strony trzeba zmniejszyć podatność obiektu na niszczycielskie działanie ognia, co może wymagać zainstalowania środków bezpieczeństwa pożarowego, takich jak systemy detekcji pożaru, stałe urządzenia gaśnicze lub wydzielenia pożarowe. Z drugiej strony, trzeba unikać działań, które mogłyby uszkodzić zabytkowy obiekt lub negatywnie wpłynąć na jego wygląd lub funkcję.

Problem ten szczególnie widać w przypadku dużych obiektów kubaturowych o drewnianej lub częściowo drewnianej konstrukcji. Poza systemami bezpieczeństwa pożarowego, kluczowe jest wyeliminowanie potencjalnych źródeł zapłonu - a tymi źródłami najczęściej są instalacje i urządzenia elektryczne oraz czynnik ludzki (kontrola palenia tytoniu, czy prowadzenie prac pożarowo niebezpiecznych, takich jak używanie otwartego ognia, zgrzewanie, spawanie czy szlifowanie).

Prawne i techniczne aspekty ochrony przeciwpożarowej

Dla obiektów sakralnych polskie prawo nie wyróżnia innych przepisów w zakresie zabezpieczenia przeciwpożarowego niż dla pozostałych obiektów budowlanych. Dodatkowe regulacje dotyczą świątyń zabytkowych i są to te same przepisy, które obejmują inne obiekty zabytkowe. Obiekty sakralne, z racji swego przeznaczenia, zawierają pomieszczenia przeznaczone do jednoczesnego przebywania ponad 50 osób niebędących ich stałymi użytkownikami, w związku z czym kwalifikowane są do najwyższej kategorii „zagrożenia ludzi”: ZL I.

Techniczne środki zabezpieczenia

Techniczne środki zabezpieczenia przeciwpożarowego to urządzenia, sprzęt, instalacje i rozwiązania budowlane służące zapobieganiu powstawania i rozprzestrzeniania się pożarów. Zaliczyć do nich można:

• Systemy sygnalizacji pożaru (SSP) oraz urządzenia sygnalizacyjno-alarmowe.
• Stałe i półstałe urządzenia gaśnicze, gaśnice (najczęściej proszkowe typu A lub ABC oraz śniegowe typu C lub BC).
• Dźwiękowe systemy ostrzegawcze, oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne.
• Systemy oddymiające i zabezpieczające przed zadymieniem.
• Elementy oddzieleń przeciwpożarowych, stosowanie niepalnych materiałów budowlanych, zabezpieczanie konstrukcji środkami ognioochronnymi.
• Projektowanie przedsionków przeciwpożarowych, drzwi i bram przeciwpożarowych z systemami sterowania.
• Przeciwpożarowe instalacje wodociągowe (hydranty wewnętrzne i zewnętrzne).

Niektóre obiekty sakralne, wyznaczone przez Generalnego Konserwatora Zabytków w uzgodnieniu z Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej, powinny być również wyposażone w systemy sygnalizacji pożarowej oraz stałe urządzenia gaśnicze. Gaśnice w obiektach sakralnych powinny być rozmieszczone w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, w odległości nie większej niż 30 metrów od każdego miejsca, w którym może przebywać człowiek.

Ewakuacja i procedury bezpieczeństwa

W zabytkowych obiektach sakralnych należy wziąć pod uwagę nie tylko ewakuację ludzi (personelu i gości), ale także zbiorów. Zasady i sposoby ewakuacji zbiorów określa plan ewakuacji, natomiast sposób ewakuacji ludzi - instrukcja bezpieczeństwa pożarowego. Plan ewakuacji, będący częścią planów ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, powinien być aktualizowany raz do roku. Co najmniej raz na dwa lata powinno zostać przeprowadzone praktyczne sprawdzenie organizacji oraz warunków ewakuacji ludzi z całego obiektu.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego powinna określać szczegółowe rozwiązania dotyczące ewakuacji ludzi i zbiorów, a także dodatkowe zasady zabezpieczenia najcenniejszych eksponatów. Wyciąg z tej instrukcji powinien być umieszczony w miejscach widocznych i dostępnych dla wszystkich. Ważnym obowiązkiem jest również zapewnienie szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej wszystkim pracownikom.

Wspieranie prewencji pożarowej

Nowoczesne systemy sygnalizacji pożarowej (SSP) w obiektach sakralnych zapewniają wykrycie zagrożenia we wczesnym etapie, zwiększając bezpieczeństwo mienia i osób. Dzięki wczesnej detekcji pożaru, system umożliwia szybkie podjęcie działań zapobiegawczych, przekazując sygnał alarmowy zanim pożar się rozwinie. W zależności od warunków lokalnych, system SSP może uruchomić system samo gaszący (np. wykorzystujący mgłę wodną) lub zaalarmować najbliższą jednostkę PSP lub OSP.

Instalowanie systemów SSP, choć pierwotnie napotykało na problemy ze względu na wysokie koszty, obecnie jest wspierane dzięki możliwości pozyskania funduszy unijnych, ministerialnych, samorządowych i organizacji pozarządowych. Zabezpieczanie obiektów znajduje szerokie poparcie społeczne. Grupa PZU, we współpracy z Sekretariatem Episkopatu Polski i Ośrodkiem Ochrony Zbiorów Publicznych, stworzyła program prewencyjny „PZU dla kultury i sztuki”, którego celem jest objęcie drewnianych kościołów ochroną przeciwpożarową i antywłamaniową.

Kluczowe jest również eliminowanie potencjalnych źródeł zapłonu oraz zapewnienie regularnych przeglądów instalacji elektrycznych i kominowych. Inżynierowie oceny ryzyka towarzystw ubezpieczeniowych współpracują z klientami, zlecającymi renowacje, już na bardzo wczesnym etapie przedsięwzięcia, dyskutując procedury wydawania zezwoleń na prace pożarowo niebezpieczne, kwestie kontroli i szkolenia dla pracowników. Obiekty budowlane powinny być w czasie ich użytkowania poddawane przez właściciela lub zarządcę corocznej kontroli, w tym przewodów kominowych.

Przykłady tragicznych pożarów i ich lekcje

Historia Polski obfituje w przykłady tragicznych pożarów, które dotknęły zabytkowe kościoły:

• Krężnica Jara (1883): Drewniany kościół parafialny spłonął doszczętnie. Odbudowa nowej, murowanej świątyni trwała pięć lat.
• Mojusz (2020): Pożar, którego przyczyną było zwarcie instalacji elektrycznej, strawił cały dach i niemal całe wyposażenie kościoła.
• Gdańsk, Kościół św. Piotra i Pawła (2019): Spłonął dach nad zakrystią i częściowo nad prezbiterium. Odbudowa, trwająca do 2020 roku, przywróciła mu pierwotny kształt.
• Gorzów Wielkopolski, Katedra (2017): Pożar strawił górną część wieży katedralnej. Przyczyną było zwarcie w instalacji elektrycznej.
• Nowy Sącz, Kościół św. Heleny (2018): Zabytkowy drewniany kościółek został podpalony. Ogień strawił znaczną część obiektu i jego wyposażenia.
• Mrozy (1979): Drewniany kościół, zbudowany jako tymczasowe rozwiązanie, spłonął doszczętnie w nocy w uroczystość Matki Bożej Częstochowskiej. Prawdziwe przyczyny pożaru nigdy nie zostały jednoznacznie ustalone, choć protokół strażacki wskazywał na zwarcie instalacji elektrycznej.
• Paryż, Katedra Notre-Dame (2019): Pożar wybuchł przed 19:00 i w ciągu godziny objął olbrzymią część budynku. Oficjalna przyczyna nie została podana, ale statystyki sugerują związek z pracami remontowymi. Koszty renowacji oszacowano na ponad 100 milionów euro, co podkreśla wyzwania w ubezpieczaniu i odbudowie zabytków.
• Mileszki (2023): Zabytkowy drewniany kościół w łódzkich Mileszkach, jeden z najcenniejszych i najstarszych zabytków w Łodzi, uległ pożarowi. Obiekt posiadał przeciwpożarowy system alarmowy, co pozwoliło na szybkie zadysponowanie straży, jednak dach palił się już intensywnie. Przyczyny pożaru są badane.
• Gdańsk, Kościół św. Katarzyny (2006): Duży, kilkuczęściowy dach kościoła spłonął w wyniku zwarcia instalacji elektrycznej, spowodowanego przez niesprawne narzędzia pozostawione przez jednego z dekarzy remontujących dach.

tags: #pozar #drewnianego #kosciola