W ciągu minionych 25 lat środki ochrony indywidualnej (ŚOI) stosowane w Państwowej Straży Pożarnej ewoluowały w znacznym stopniu. Największe zmiany objęły ubrania specjalne, hełmy strażackie, buty strażackie, rękawice, maski aparatów oddechowych oraz same aparaty oddechowe. Kluczowym czynnikiem napędzającym te zmiany było wyjście Polski z bloku państw socjalistycznych i otwarcie na Unię Europejską.
Zmiany w Normach i Wyposażeniu Po 1990 Roku
Przed 1992 rokiem polskie normy określały wymagania jedynie dla hełmów, pasów strażackich, aparatów oddechowych i masek. Brakowało wymagań dotyczących odporności na zapalenie czy promieniowanie cieplne dla ubrań specjalnych, butów specjalnych i rękawic. W związku z tym, podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. moro, stosowane do połowy lat 90. XX wieku. Nazwa „moro” pochodzi od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny” i było ono przeznaczone dla różnych formacji.
Moro, wykonane w 100% z bawełny, nie posiadało impregnatów zwiększających odporność na zapalenie ani dodatkowych warstw chroniących przed promieniowaniem cieplnym czy przemoczeniem. Wersja letnia składała się z cienkiej, jednowarstwowej kurtki i spodni, natomiast zimą stosowano dodatkową bawełnianą podpinkę ocieplającą.
Wprowadzenie Nowoczesnych Materiałów i Ubrań Specjalnych
W 1993 roku Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP) zaczęło wydawać świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były one wielowarstwowe, składające się z warstwy zewnętrznej, wodoodpornej, paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze takie ubrania produkowano z tkaniny aramidowej typu nomex, co przyczyniło się do powstania potocznej nazwy dla tego typu odzieży. Tkanina nomex charakteryzowała się znacznie wyższą wytrzymałością na zrywanie, była trudnopalna, odporna na lekkie kwasy i zasady, a jej właściwości nie traciły się z czasem użytkowania.
Ze względu na wysokie koszty ubrań z nomexu (od siedmiu do dziesięciu razy droższe od moro), około 1995 roku wprowadzono tymczasowe rozwiązanie - ubranie popularne specjalne (UPS). Posiadało ono warstwę zewnętrzną z impregnowanej bawełny, a warstwy termoizolacyjna i podszewka były wykonane z łatwopalnego poliesteru. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zazwyczaj tylko do pierwszego prania. Mimo to, dzięki trzykrotnie niższej cenie, ubrania UPS na stałe zagościły w jednostkach ochrony przeciwpożarowej, a ich okres przejściowy trwał do 2004 roku.
Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku, zaczęła obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej, wprowadzona rozporządzeniem ministra gospodarki z dnia 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej.
Indeks Tlenowy a Bezpieczeństwo Strażaka
Dla lepszego zrozumienia zagrożeń stwarzanych przez ubrania bawełniane moro i UPS w porównaniu do nowoczesnych tkanin, warto zestawić ich indeksy tlenowe. Indeks tlenowy określa minimalną zawartość tlenu w atmosferze (w procentach objętościowych), przy której materiał nadal się pali.
- Tkaniny bawełniane: ok. 17%
- Tkanina wełniana: 23,8%
- Tkaniny aramidowe (nomex): 28-31%
- Tkanina z włókien polibenzimidazolu (PBI): do 42%
Obecny wzór ubrania specjalnego obowiązuje od 1994 roku, jednak od 2007 roku trwają prace nad jego zmianą.
Ewolucja Pozostałych Środków Ochrony Indywidualnej
Rękawice Strażackie
Podobnie jak w przypadku ubrań specjalnych, 25 lat temu strażacy nie dysponowali rękawicami odpornymi na wysoką temperaturę i płomień. Stosowano zwykłe, jednowarstwowe rękawice bawełniane (drelichem), czasem łączone ze skórą lub tkaniną powlekaną wodoodporną powłoką, co zapewniało minimalne zabezpieczenie przed wodą i urazami mechanicznymi.
Buty Strażackie
Przed 25 laty strażacy otrzymywali w komplecie z ubraniem moro buty typu skuter, których konstrukcja powyżej podeszwy wykonana była z tworzywa skóropodobnego. Nawet buty wykonane w całości ze skóry były uważane za sukces. Obecnie większość modeli butów dopuszczonych do użytku w ochronie przeciwpożarowej posiada wkładkę z membraną wodoszczelną i paroprzepuszczalną, skutecznie chroniącą stopy. Buty strażackie badane są według normy PN-EN 15090.
Hełmy Strażackie
Mimo istnienia w 1993 roku Polskiej Normy PN-93/M51505, wymagania dla hełmów nie uwzględniały wielu istotnych cech ochronnych. Wymagana zdolność amortyzacji siły uderzenia była na poziomie uniemożliwiającym stosowanie hełmów z krajów Unii Europejskiej. Europejskie normy dotyczące hełmów obejmują m.in. odporność na krople roztopionego żelaza, uderzenie i przebicie ostrym przedmiotem, promieniowanie cieplne, zapalenie, przebicie prądem o wysokim napięciu oraz ściskanie.
Maski i Aparaty Oddechowe
Współczesne maski zapewniają znacznie lepsze pole widzenia (minimum 80% naturalnego pola widzenia zgodnie z normą PN-EN 136) w porównaniu do starych masek z niewielkim wizjerem i wycieraczką, które zapewniały jedynie około 20%. Stare maski pracowały w systemie podciśnieniowym, utrudniając oddychanie przy wysiłku. Obecne maski, pracujące zazwyczaj w systemie nadciśnieniowym, zapobiegają parowaniu wizjerów dzięki odpowiednio ukształtowanym kanałom powietrznym, a system nadciśnieniowy ułatwia oddychanie i zwiększa bezpieczeństwo w przypadku nieszczelności.
Aparaty oddechowe również przeszły znaczącą transformację. Dawne aparaty nie posiadały rozwiązań zwiększających bezpieczeństwo i komfort, takich jak anatomiczne wyprofilowanie noszaka czy nadciśnieniowy system dostarczania powietrza do maski. Obecne aparaty wyposażone są w nadciśnieniowy system dostarczania powietrza, zwiększoną odporność na płomień i promieniowanie cieplne, anatomicznie wyprofilowane noszaki oraz możliwość pracy z lżejszymi butlami kompozytowymi, co wydłuża czas pracy. Wiele nowoczesnych aparatów wyposażonych jest w elektroniczne systemy monitorowania czasu pracy, informujące o ciśnieniu w butli i pozostałym czasie do wyczerpania powietrza, a także mogące pełnić funkcję sygnalizatora bezruchu.
Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego #1 [ Oddychanie i wydalanie ]
W 2005 roku wprowadzono w kraju system łączący maskę bezpośrednio z hełmem użytkownika.
Inne Środki Ochrony Indywidualnej
Pas strażacki jest jedynym środkiem ochrony osobistej, który nie uległ znaczącym zmianom konstrukcyjnym w ciągu ostatnich 25 lat. Jego budowa jest opisana w normie PN-88/51502. Obecnie coraz częściej jest on zastępowany przez szelki bezpieczeństwa.
Kominiarki, które przed 1992 rokiem nie figurowały w standardowym wyposażeniu strażaków, obecnie podlegają szczegółowym wymaganiom określonym w normie europejskiej PN-EN 13911 oraz w przepisach krajowych.
Warto również wspomnieć o zakazie stosowania azbestu, wprowadzonym Ustawą z dnia 19 czerwca 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. nr 101, poz. 628), który dotknął również przemysł związany ze środkami ochrony przeciwpożarowej.
Podsumowanie Ewolucji ŚOI
Ewolucja środków ochrony indywidualnej strażaka na przestrzeni ostatnich 25 lat była odpowiedzią na rosnące wymagania stawiane tej profesji oraz postęp technologiczny. Wprowadzenie nowoczesnych materiałów, takich jak nomex, kevlar czy PBI, znacząco zwiększyło poziom ochrony i komfort pracy strażaków. Zmiany w normach i standardach doprowadziły do wyeliminowania przestarzałych i niebezpiecznych rozwiązań na rzecz sprzętu zapewniającego bezpieczeństwo na najwyższym poziomie. Stosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej i zbiorowej jest kluczowe dla bezpiecznego i efektywnego wykonywania obowiązków przez strażaków.
